🧪 نام آزمایش : Mucopolysaccharides, Qualitative, Urine
موکوپلیساکاریدهای ادراری (کیفی)
📌 توضیح کلی آزمایش
این یک آزمایش غربالگری کیفی (و گاهی نیمهکمی) است که وجود مقادیر غیرطبیعی گلیکوزآمینوگلیکانها (GAGs) که قبلاً موکوپلیساکارید نامیده میشدند را در ادرار بررسی میکند. GAGs زنجیرههای بلند قندی غیرشاخهدار (مانند درماتان سولفات، هپاران سولفات، کراتان سولفات، کندروایتین سولفات) هستند که جزء اصلی ماتریکس خارج سلولی بافتهای همبند (استخوان، غضروف، تاندون، پوست، قرنیه) میباشند. در گروهی از بیماریهای متابولیک ارثی نادر به نام موکوپلیساکاریدوزها (MPS)، به دلیل کمبود آنزیمهای لیزوزومی خاصی که در تجزیه GAGs نقش دارند، این مواد در لیزوزومهای سلولهای مختلف بدن تجمع مییابند و به صورت مقادیر بیش از حد در ادرار دفع میشوند. این آزمایش برای غربالگری اولیه و کمک به تشخیص MPS استفاده میشود.
📌 کاربردهای بالینی آزمایش
- غربالگری اولیه بیماران (اغلب کودکان) با شک بالینی به موکوپلیساکاریدوز : علائمی مانند دگرگونیهای چهره (صورت خشن)، بزرگی اعضا (هپاتواسپلنومگالی)، کوتاهی قد، ناهنجاریهای اسکلتی (دیسوستوزیس مالتیپلکس)، تاخیر تکاملی یا رگرسیون، کدورت قرنیه، کاهش شنوایی، فتقهای مکرر.
- پیگیری خویشاوندان در معرض خطر در خانوادههای مبتلا.
- پایش خفیف درمان (اگرچه آزمایشهای دقیقتری برای پایش وجود دارد).
⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش
روشهای مختلفی وجود دارد :
- آزمایش لکه آبی تولوئیدین (Toluidine Blue Spot Test) : یک آزمایش کیفی ساده. یک قطره ادرار بر روی کاغذ صافی گذاشته و با معرف تولوئیدین آبی رنگآمیزی میشود. تغییر رنگ به بنفش یا ارغوانی نشاندهنده حضور GAGs سولفاته است. اگرچه سریع و ارزان است، اما حساسیت و ویژگی محدودی دارد.
- الکتروفورز یا کروماتوگرافی لایهنازک (TLC) GAGs ادراری : متداولتر و اطلاعات بیشتری میدهد. GAGs از ادرار استخراج، تغلیظ و سپس بر اساس بار و اندازه بر روی ژل یا صفحه جدا میشوند. با رنگآمیزی خاص، الگوی باندهای مختلف GAGs دیده میشود. این روش میتواند الگوی تجمع نوع خاصی از GAG (مانند افزایش درماتان/هپاران سولفات در MPS I, II, VII) را نشان دهد و کمک به افتراق نوع MPS کند.
نمونه معمولاً اولین ادرار صبحگاهی (بهترین غلظت) یا ادرار ۲۴ ساعته جمعآوری شده است.
🚨 علائم بالینی مرتبط با نتیجه مثبت (شک به MPS)
- صورت خشن (Coarse facial features) : ابروهای پرپشت، بینی پهن، لبهای ضخیم، ماکروگلوسی (بزرگی زبان).
- مشکلات اسکلتی (دیزوستوز مالتیپلکس) : قد کوتاه، قفسه سینه بدشکل، انحنای ستون فقرات (کیفوز/اسکولیوز)، مفاصل سفت یا برعکس شل، دفرمیتی استخوانها.
- هپاتواسپلنومگالی : بزرگی کبد و طحال.
- مشکلات چشمی : کدورت قرنیه، گلوکوم.
- کاهش شنوایی.
- فتقهای نافی یا اینگوینال مکرر.
- درگیری سیستم عصبی مرکزی : تاخیر تکاملی، رگرسیون مهارتها، هیدروسفالی ارتباطی، فشردگی طناب نخاعی (سندرم کارپال تانل).
- بیماری قلبی : بیماری دریچهای (به ویژه دریچه میترال و آئورت).
🔬 آزمایشهای مکمل و تشخیص قطعی
- سنجش آنزیمی : اندازهگیری فعالیت آنزیم لیزوزومی خاص (مانند آلفا-L-ایدورونیداز برای MPS I) در گلبولهای سفید خون، سرم یا فیبروبلاستهای کشت شده. این آزمایش تشخیص قطعی محسوب میشود.
- آزمایشهای ژنتیکی مولکولی : برای شناسایی جهش خاص.
- رادیوگرافی اسکلتی : برای بررسی دیسوستوزیس مالتیپلکس.
- اکوکاردیوگرافی : برای ارزیابی درگیری قلبی.
- MRI مغز و ستون فقرات.
🧍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
اگرچه بسیاری از انواع MPS درمان قطعی ندارند، اما تشخیص زودهنگام مهم است زیرا :
- امکان مشاوره ژنتیکی برای خانواده را فراهم میکند.
- برای برخی انواع (مانند MPS I شدید/ Hurler، MPS II شدید، MPS VI، MPS VII) درمانهای خاصی مانند پیوند سلولهای بنیادی خونساز (HSCT) و درمان آنزیمی جایگزین (ERT) وجود دارد که در صورت شروع زودهنگام میتوانند سیر بیماری را تغییر داده یا عوارض را کاهش دهند.
- امکان شروع مراقبتهای حمایتی و علامتی به موقع (فیزیوتراپی، کاردرمانی، جراحیهای اصلاحی) برای بهبود کیفیت زندگی وجود دارد.
⏳ عوارض تشخیص دیرهنگام
- از دست دادن فرصت برای درمانهای تغییردهنده سیر بیماری (HSCT، ERT).
- پیشرفت غیرقابل برگشت عقبماندگی ذهنی و آسیب عصبی.
- بدشکلیهای شدید اسکلتی که جراحی را پیچیده میکند.
- نارسایی قلبی یا تنفسی.
- کاهش کیفیت زندگی و بار سنگین مراقبتی.
🔺 عواملی که باعث مثبت کاذب میشوند
- عفونتهای ادراری (باکتریها میتوانند GAG تولید کنند یا تجزیه کنند).
- بیماریهای کلیوی که باعث پروتئینوری یا دیگر ناهنجاریها میشوند.
- بیماریهای روماتیسمی (مانند آرتریت روماتوئید جوانان) یا سایر بیماریهای بافت همبند.
- نوزادان بسیار کموزن یا نارس.
- ادرار بسیار غلیظ.
- بعضی داروها (به ندرت گزارش شده).
- خطای آزمایشگاهی یا تفسیر نادرست باندها در الکتروفورز.
🔻 عواملی که باعث منفی کاذب میشوند
- ادرار بسیار رقیق (مصرف مایعات زیاد).
- نمونه ادرار نامناسب (اولین ادرار صبح توصیه میشود).
- در برخی انواع خفیف یا دیرآغاز MPS که دفع ادراری GAGs کم است.
- در بیماران تحت درمان با ERT که ممکن است دفع کاهش یابد.
- تخریب نمونه.
📚 منابع
- UpToDate – "Mucopolysaccharidoses : Clinical features and diagnosis"
- GeneReviews – برای انواع مختلف MPS (مثلاً "Mucopolysaccharidosis Type I")
- Nelson Textbook of Pediatrics
- CLSI Guidelines for Urinalysis and Specialized Testing
- کتابهای مرجع بیماریهای متابولیک ارثی (مانند Scriver's)