🧪 نام آزمایش :  Acylcarnitine Profile  

پروفایل آسیل کارنیتین (در خون)

📌 توضیح کلی آزمایش
پروفایل آسیل کارنیتین یک آزمایش تخصصی کروماتوگرافی - توده‌ای (Tandem Mass Spectrometry - MS/MS) است که بر روی نمونه خون (معمولاً از پاشنه پا نوزاد بر روی کارت غربالگری یا نمونه سرم/پلاسما) انجام می‌شود. این آزمایش سطوح انواع مختلف آسیل کارنیتین‌ها را که استرهای کارنیتین با اسیدهای چرب با زنجیره‌های مختلف هستند، اندازه‌گیری می‌کند. کارنیتین یک مولکول حامل ضروری برای انتقال اسیدهای چرب با زنجیره بلند به داخل میتوکندری برای تولید انرژی (بتا-اکسیداسیون) است. در اختلالات متابولیک ارثی مانند اختلالات اکسیداسیون اسیدهای چرب (FAODs) و اختلالات متابولیسم اسیدهای آلی (OA)، مسیرهای متابولیک مسدود شده منجر به تجمع آسیل-کوآهای سمی یا متابولیت‌های واسطه می‌شوند. این ترکیبات با کارنیتین ترکیب شده و به صورت آسیل کارنیتین‌های مشخصی در خون تجمع می‌یابند. شناسایی الگوی غیرطبیعی آسیل کارنیتین‌ها می‌تواند به تشخیص این بیماری‌های نادر اما بالقوه کشنده کمک کند.

📌 کاربردهای بالینی آزمایش

• غربالگری گسترده نوزادان : جزء اصلی برنامه‌های غربالگری نوزادان در بسیاری از کشورها برای شناسایی ده‌ها بیماری متابولیک ارثی.
• تشخیص بیماران علامت‌دار (در هر سنی) با شک به اختلال متابولیک : مانند نوزادان یا کودکان با علائم انسفالوپاتی متابولیک (بی‌حالی، استفراغ، تاکیپنه، تشنج، کوما)، هیپوگلیسمی، اسیدوز متابولیک، هایپرآمونمی، کاردیومیوپاتی، رابدومیولیز یا نارسایی کبدی با علت نامشخص.
• پایش درمان و پیگیری بیماران مبتلا به اختلالات متابولیک شناخته شده (برای اطمینان از کنترل مناسب).
• ارزیابی مرگ ناگهانی نوزاد (SIDS) یا حوادث نزدیک به مرگ با شک متابولیک.
• غربالگری پیش از عمل در کودکان با سابقه خانوادگی.

⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش
در مسیر طبیعی، اسیدهای چرب در سیتوپلاسم به آسیل-کوآ تبدیل می‌شوند و توسط کارنیتین پالمیتویل ترانسفراز I (CPT I) به آسیل کارنیتین تبدیل می‌شوند تا از غشای میتوکندری عبور کنند. در داخل میتوکندری، توسط CPT II به آسیل-کوآ تبدیل شده و تحت بتا-اکسیداسیون قرار می‌گیرند. اگر هر یک از آنزیم‌های این مسیر (مثل MCAD، VLCAD، CPT I/II) یا مسیرهای متابولیسم اسیدهای آلی (مانند پروپیونیل-کوآ کربوکسیلاز در پروپیونیک اسیدمیا، متیل مالونیک اسیدمیا) کمبود داشته باشد، یک الگوی خاص از آسیل کارنیتین‌ها در خون ظاهر می‌شود.  MS/MS  امکان شناسایی و کمی‌سازی همزمان ده‌ها آسیل کارنیتین مختلف را فراهم می‌آورد.

🚨 علائم بالینی مرتبط با الگوی غیرطبیعی (مثبت)
علائم بسیار متنوع و اغلب غیراختصاصی هستند و می‌توانند به صورت حاد (معمولاً در دوران نوزادی یا پس از دوره‌ای از روزه‌داری، بیماری یا ورزش) یا مزمن تظاهر کنند :

• نشانه‌های عصبی : بی‌حالی، خواب‌آلودگی، تحریک‌پذیری، آتاکسی، تون عضلانی غیرطبیعی (هیپو یا هایپر)، تاخیر تکاملی، انسفالوپاتی، تشنج، کوما.
• نشانه‌های متابولیک : هیپوگلیسمی (قند خون پایین)، کتوئید/کتواسیدوز، هایپرآمونمی، اسیدوز لاکتیک.
• نشانه‌های قلبی : کاردیومیوپاتی، آریتمی، نارسایی قلبی.
• نشانه‌های کبدی : هپاتومگالی، افزایش آنزیم‌های کبدی، نارسایی کبدی.
• نشانه‌های عضلانی : ضعف، درد عضلانی، رابدومیولیز (تخریب عضله)، میوگلوبینوری (ادرار قهوه‌ای).
• سندرم ری.
• مرگ ناگهانی ناگهانی نوزاد (SIDS) شکل.

🔬 آزمایش‌های مکمل برای تأیید تشخیص

• کروماتوگرافی گازی-توده‌ای (GC/MS) اسیدهای آلی ادرار : استاندارد طلایی برای تشخیص بسیاری از اختلالات اسید آلی و اکسیداسیون اسید چرب.
• آنالیز اسیدهای آمینه پلاسما و ادرار.
• اندازه‌گیری آمونیاک خون.
• آنزیم‌شناسی بر روی فیبروبلاست‌های پوست یا گلبول‌های سفید (برای اندازه‌گیری فعالیت آنزیم خاص).
• آزمایش‌های تحمل روزه‌داری کنترل شده (فقط در مراکز تخصصی).
• آزمایش‌های ژنتیکی مولکولی برای شناسایی جهش.

🧍‍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
بسیاری از این بیماری‌ها قابل درمان یا کنترل هستند. تشخیص زودهنگام از طریق غربالگری نوزادان، قبل از بروز علائم جدی، امکان مدیریت به موقع (رژیم‌های غذایی خاص، اجتناب از روزه‌داری، مکمل‌ها مانند کارنیتین، گلیسین یا ریبوفلاوین) را فراهم می‌کند. این اقدام می‌تواند از آسیب عصبی دائمی، نارسایی اندام‌ها، عقب‌ماندگی ذهنی و مرگ جلوگیری کند. در بیماران علامت‌دار، تشخیص سریع برای شروع درمان حمایتی (گلوکز داخل وریدی برای شکستن کاتابولیسم، تصحیح اسیدوز) و جلوگیری از عوارض کشنده حیاتی است.

⏳ عوارض تشخیص دیرهنگام

• مرگ ناگهانی در دوران نوزادی یا کودکی.
• آسیب مغزی غیرقابل برگشت و عقب‌ماندگی ذهنی.
• نارسایی قلبی یا کبدی پیشرونده.
• فلج عضلانی و ناتوانی‌های حرکتی.

🔺 عواملی که باعث مثبت کاذب یا تغییر الگو می‌شوند

• تغذیه وریدی با چربی‌های امولسیون شده (Intralipid) در نوزادان نارس یا بیمار.
• مصرف برخی داروها : والپروئیک اسید، پیروکسیکام، سالیسیلات‌ها.
• سوءتغذیه شدید یا روزه‌داری طولانی‌مدت در افراد سالم (می‌تواند تغییرات گذرا ایجاد کند).
• اختلالات اکتسابی : کمبود کارنیتین ثانویه (نارسایی کلیه، همودیالیز، سندرم فانکونی)، کمبود ریبوفلاوین.
• نوزادان نارس یا بیمار (ممکن است الگوهای غیراختصاصی داشته باشند).
• خطای آزمایشگاهی یا آلودگی نمونه.

🔻 عواملی که باعث منفی کاذب می‌شوند

• نمونه‌گیری در دوره بدون استرس متابولیک (بیمار در حال بهبودی و تغذیه خوب).
• نوزادانی که هنوز به خوبی تغذیه نشده‌اند.
• در بیماران تحت درمان مؤثر که سطح متابولیت‌ها را نرمال کرده است.
• نمونه‌گیری، حمل‌ونقل یا پردازش نامناسب نمونه.

📚 منابع

• UpToDate – "Inborn errors of metabolism : Classification"
• American College of Medical Genetics (ACMG) – "Newborn Screening ACT Sheets and Confirmatory Algorithms"
• CLSI Guidelines – "Newborn Screening by Tandem Mass Spectrometry"
• Saudubray JM, et al. – "Inborn Metabolic Diseases : Diagnosis and Treatment"
• Scriver's OMMBID (The Online Metabolic and Molecular Bases of Inherited Disease)