🧪 نام آزمایش : Cortisol, Serum
کورتیزول سرم
📌 توضیح کلی آزمایش
کورتیزول یک هورمون استروئیدی گلوکوکورتیکوئید است که توسط قشر آدرنال (زونا فاسیکولاتا) تولید میشود. این هورمون نقش حیاتی در تنظیم متابولیسم (قند، پروتئین، چربی)، پاسخ به استرس، تعدیل سیستم ایمنی و حفظ فشار خون ایفا میکند. ترشح کورتیزول تحت کنترل هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک (ACTH) از هیپوفیز است و یک ریتم شبانهروزی (سیرکادین) مشخص دارد : سطح آن در صبح زود (حدود ۶-۸ صبح) به اوج میرسد و در نیمهشب به حداقل میرسد. اندازهگیری کورتیزول سرم عمدتاً برای ارزیابی عملکرد غده فوقکلیه و تشخیص اختلالاتی مانند سندرم کوشینگ (افزایش کورتیزول) و نارسایی آدرنال (کمبود کورتیزول) استفاده میشود.
📌 کاربردهای بالینی آزمایش
- غربالگری و تشخیص سندرم کوشینگ : همراه با آزمایشهای سرکوب دگزامتازون.
- تشخیص نارسایی آدرنال (بیماری آدیسون و موارد ثانویه) : اغلب همراه با اندازهگیری همزمان ACTH .
- بررسی ریتم شبانهروزی کورتیزول (که در سندرم کوشینگ از بین میرود).
- ارزیابی پاسخ به آزمایش تحریک ACTH (سیناکتن) در تشخیص نارسایی آدرنال.
- پایش درمان جایگزینی با هیدروکورتیزون در بیماران مبتلا به نارسایی آدرنال.
- ارزیابی وضعیت استرس در بیماران بحرانی (اگرچه کاربرد محدودی دارد).
⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش
کورتیزول در خون عمدتاً به پروتئینهای حامل مانند گلوبولین متصلشونده به کورتیزول (CBG) و آلبومین متصل است. تنها بخش آزاد (غیرمتصل) فعال است. سطح سرمی کل کورتیزول تحت تأثیر سطح CBG قرار میگیرد (که در بارداری، مصرف استروژن و برخی بیماریها تغییر میکند). آزمایش معمولاً با ایمونواسی (کمی لومینسانس، الایزا) روی نمونه سرم انجام میشود. زمان نمونهگیری برای تفسیر حیاتی است : اغلب در ساعت ۸ صبح (برای اوج) و گاهی نیمهشب (برای حداقل) درخواست میشود.
🚨 علائم بالینی مرتبط با سطح غیرطبیعی
- سطح بالا (هیپرکورتیزولیسم) : چاقی مرکزی، صورت ماه، بوفالو هامپ، پوست نازک و کبود، استریای ارغوانی، ضعف عضلانی، هیپرتانسیون، هیپرگلیسمی، پوکی استخوان، تغییرات خلقی.
- سطح پایین (هیپوکورتیزولیسم) : خستگی شدید، ضعف، بیاشتهایی، کاهش وزن، تهوع، استفراغ، درد شکم، هیپوتانسیون، هایپرپیگمانتاسیون (در نارسایی اولیه)، هیپوناترمی، هایپرکالمی.
🔬 آزمایشهای مکمل
- ACTH پلاسما : برای افتراق علت.
- کورتیزول آزاد ادرار ۲۴ ساعته (UFC) یا کورتیزول بزاق نیمهشب.
- آزمایش سرکوب دگزامتازون.
- آزمایش تحریک ACTH (سیناکتن).
- الکترولیتهای سرم.
🧍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
تشخیص به موقع از عوارض کشنده مانند بحران آدرنال یا عوارض مزمن سندرم کوشینگ جلوگیری میکند.
⏳ عوارض تشخیص دیرهنگام
بحران آدرنال، پیشرفت عوارض قلبی - متابولیک کوشینگ.
🔺 علل مثبت کاذب/افزایش سطح
استرس حاد، بارداری، مصرف استروژن (افزایش CBG)، بیماری حاد، چاقی، افسردگی، الکلیسم.
داروها : کورتیکواستروئیدهای اگزوژن، فنیتوئین، فنیلبوتازون، اسپیرونولاکتون.
🔻 علل منفی کاذب/کاهش سطح
نارسایی آدرنال، هیپوپیتویتاریسم.
داروها : دگزامتازون و سایر کورتیکواستروئیدهای قوی (با سرکوب محور HPA).
📚 منابع
- Endocrine Society Guidelines
- Williams Textbook of Endocrinology
- Mayo Clinic Protocols