🧪 نام آزمایش : Aldosterone (Upright, Supine)
آلدوسترون (در حالت ایستاده و خوابیده)
📌 توضیح کلی آزمایش
آلدوسترون اصلیترین و قویترین هورمون معدنیکورتیکوئید است که توسط زونا گلومرولوزا قشر غده فوقکلیه (آدرنال) تولید میشود. نقش اصلی آن تنظیم تعادل سدیم، پتاسیم و حجم خون از طریق اثر بر کلیهها (افزایش بازجذب سدیم و دفع پتاسیم و هیدروژن) است. ترشح آلدوسترون عمدتاً تحت کنترل سیستم رنین-آنژیوتانسین-آلدوسترون (RAAS) و تا حدی توسط پتاسیم سرم و ACTH تنظیم میشود. اندازهگیری سطح آلدوسترون در حالتهای ایستاده (Upright) و خوابیده (Supine) به ارزیابی پاسخ فیزیولوژیک آلدوسترون به تغییر وضعیت کمک میکند و یک جزء ضروری در تشخیص و افتراق انواع هیپرآلدوسترونیسم (افزایش آلدوسترون)، به ویژه افتراق هیپرآلدوسترونیسم اولیه (مانند آدنوم آدرنال ترشحکننده آلدوسترون یا APA) از شکلهای ثانویه است.
📌 کاربردهای بالینی آزمایش
- تشخیص هیپرآلدوسترونیسم اولیه (سندرم کان) : در بیماران مبتلا به هیپرتانسیون مقاوم، هیپوکالمی خودبهخود یا ناشی از دیورتیک، یا توده آدرنال اتفاقی (Incidentaloma) .
- افتراق بین آدنوم ترشحکننده آلدوسترون (APA) و هیپرپلازی دوطرفه آدرنال (IHA) : الگوی پاسخ به وضعیت میتواند کمککننده باشد (APA اغلب به وضعیت حساس نیست).
- بررسی هیپرآلدوسترونیسم ثانویه : ناشی از افزایش رنین (مانند تنگی شریان کلیه، نارسایی احتقانی قلب).
- ارزیابی بیماران با هیپرتانسیون و هیپوکالمی(کاهش پتاسیم خون)با علت نامشخص.
- بررسی هیپوآلدوسترونیسم (کمبود آلدوسترون) : مانند در نارسایی آدرنال یا هیپرنینمی هیپوآلدوسترونیسم.
⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش
در حالت طبیعی، ایستادن یا فعالیت بدنی باعث کاهش فشار perfusion کلیوی میشود که سیستم رنین-آنژیوتانسین را فعال کرده و سطح آلدوسترون را افزایش میدهد. نمونهگیری در دو حالت انجام میشود :
- خوابیده (Supine) : بیمار باید حداقل ۱ ساعت (ترجیحاً شب تا صبح) در حالت درازکش کامل استراحت کند. نمونه خون در این حالت بین ۸-۱۰ صبح گرفته میشود.
- ایستاده (Upright) : سپس بیمار به مدت ۱-۲ ساعت (معمولاً ۲ ساعت) ایستاده یا نشسته فعال میماند و نمونه دوم گرفته میشود.
همزمان با آلدوسترون، رنین پلاسما (PRA) یا غلظت رنین پلاسما (PRC) و گاهی پتاسیم سرم نیز اندازهگیری میشود. نسبت آلدوسترون به رنین (ARR) یک ابزار غربالگری کلیدی است. آزمایش با رادیوایمونواسی (RIA) یا ایمونواسی کمی لومینسانس روی سرم یا پلاسما انجام میشود.
🚨 علائم بالینی مرتبط با سطح غیرطبیعی آلدوسترون
- هیپرآلدوسترونیسم اولیه (سندرم کان) : هیپرتانسیون (اغلب مقاوم)، هیپوکالمی (که میتواند باعث ضعف عضلانی، کرامپ، یبوست، پلیاوری، پلیدیپسی و آریتمی قلبی شود)، هایپرناترمی خفیف، آلکالوز متابولیک.
- هیپرآلدوسترونیسم ثانویه : هیپرتانسیون، ادم (ورم)، علائم بیماری زمینهای (مانن نارسایی قلب یا بیماری کلیوی).
- هیپوآلدوسترونیسم : هیپوتانسیون، هیپرکالمی (ضعف، آریتمی قلبی)، هیپوناترمی، اسیدوز متابولیک، کاهش حجم خون.
🔬 آزمایشهای مکمل
- رنین پلاسما (PRA یا PRC) : برای محاسبه نسبت آلدوسترون به رنین (ARR) .
- الکترولیتهای سرم (سدیم، پتاسیم، بیکربنات).
- کورتیزول : برای رد سندرم کوشینگ.
- آزمایش سرپوش نمکی (Saline Suppression Test) یا آزمایش تحمل کاپتوپریل : آزمایشهای تأییدی برای هیپرآلدوسترونیسم اولیه.
- سیتی اسکن یا امآرآی آدرنال : برای شناسایی آدنوم یا هیپرپلازی.
- نمونهگیری از وریدهای آدرنال (Adrenal Venous Sampling - AVS) : استاندارد طلایی برای افتراق APA از IHA .
🧍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
تشخیص هیپرآلدوسترونیسم اولیه مهم است زیرا یک علت قابل درمان هیپرتانسیون است. درمان هدفمند (جراحی برای آدنوم یا داروهای آنتاگونیست آلدوسترون مانند اسپیرونولاکتون/اپلرنون برای هیپرپلازی) میتواند هیپرتانسیون را درمان یا بهبود بخشیده و از عوارض طولانیمدت فشارخون بالا و هیپوکالمی (مانند سکته مغزی، بیماری قلبی، آریتمیها و آسیب کلیوی) جلوگیری کند.
⏳ عوارض تشخیص دیرهنگام
- هیپرتانسیون مقاوم و کنترلنشده با آسیب به اندامهای هدف (قلب، مغز، کلیه، چشم).
- آریتمیهای قلبی تهدیدکننده حیات ناشی از هیپوکالمی شدید.
- افزایش خطر حوادث قلبی - عروقی (سکته قلبی و مغزی).
🔺 عواملی که باعث مثبت کاذب یا افزایش سطح میشوند
- کمبود پتاسیم : هیپوکالمی میتواند تولید آلدوسترون را مهار کند، بنابراین سطح آلدوسترون در هیپوکالمی ممکن است به طور کاذب پایین یا طبیعی باشد. اصلاح هیپوکالمی قبل از آزمایش ضروری است.
- داروها : دیورتیکها (به خصوص تیازیدها و لوپدیورتیکها)، مهارکنندههای ACE، مسدودکنندههای گیرنده آنژیوتانسین II (ARB)، دی هیدروپیریدین ها (میتوانند رنین را افزایش دهند)، قرصهای ضدبارداری خوراکی حاوی استروژن (میتوانند سطح رنین سوبسترای را افزایش دهند). داروها باید تحت نظر پزشک قطع شوند.
- نمونهگیری نامناسب : نمونهگیری در حالت غیراستاندارد (مثلاً بدون استراحت کافی).
- استرس، درد، ورزش شدید.
🔻 عواملی که باعث منفی کاذب یا کاهش سطح میشوند
- داروها : مسدودکنندههای بتا، ضدالتهابهای غیراستروئیدی (NSAIDs)، کلونیدین، مهارکنندههای رنین (آلیسکیرن).
- نمونهگیری نادرست : همولیز نمونه.
- بیماریهای مزمن کلیوی پیشرفته (میتوانند هم سطح رنین و هم آلدوسترون را کاهش دهند).
📚 منابع
- UpToDate – "Diagnosis and treatment of primary hyperaldosteronism"
- Endocrine Society Clinical Practice Guideline – "Management of Primary Aldosteronism"
- Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism
- Williams Textbook of Endocrinology
- Mayo Clinic Laboratories