🧪 نام آزمایش : Total Testosterone

 تستوسترون تام

📌 توضیح کلی آزمایش
تستوسترون اصلی‌ترین و قوی‌ترین هورمون آندروژن (مردانه) در بدن انسان است. این هورمون استروئیدی در مردان عمدتاً توسط سلول‌های لایدیگ بیضه‌ها و در زنان به مقدار کمتر توسط تخمدان‌ها و غدد فوق‌کلیوی تولید می‌شود. همچنین در هر دو جنس، مقداری از طریق تبدیل سایر آندروژن‌ها (مانند آندروستندیون) در بافت‌های محیطی مانند چربی و پوست ساخته می‌شود. تستوسترون نقش حیاتی در رشد و تکامل ویژگی‌های جنسی مردانه، اسپرماتوژنز، حفظ توده عضلانی و استخوانی، توزیع چربی، تولید گلبول‌های قرمز و تمایل جنسی (لیبیدو) ایفا می‌کند. اندازه‌گیری سطح تستوسترون کل در خون، آزمایش اصلی برای ارزیابی هیپوگنادیسم (کمبود تستوسترون) در مردان و هیپرآندروژنیسم (افزایش آندروژن) در زنان است.

📌 کاربردهای بالینی آزمایش

• تشخیص هیپوگنادیسم در مردان : بررسی علائمی مانند کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ، خستگی، کاهش توده عضلانی، افزایش چربی بدن، افسردگی و ناباروری.
• ارزیابی بلوغ زودرس یا تأخیر بلوغ در پسران.
• ارزیابی هیپرآندروژنیسم در زنان : بررسی علت هیرسوتیسم (پرمویی)، آکنه شدید، ریزش مو با الگوی مردانه، بینظمی قاعدگی و ناباروری (مانند در PCOS).
• پایش درمان جایگزینی تستوسترون (TRT) در مردان.
• بررسی ناباروری مردان (همراه با آنالیز مایع منی، FSH و LH).
• ارزیابی تومورهای تولیدکننده آندروژن : در بیضه، تخمدان یا غدد فوق‌کلیوی.
• بررسی علت ژنیکوماستی (بزرگ شدن پستان) در مردان.
• ارزیابی کاهش تراکم استخوان (پوکی استخوان) در مردان جوان.
• بررسی زنان با علائم ویریلایزاسیون (مردانه‌شدن شدید).

⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش
تستوسترون ترشحی ضربانی دارد و تحت کنترل هورمون LH  از هیپوفیز است. سطح آن یک ریتم شبانه‌روزی مشخص دارد : اوج در صبح زود (بین ۴ تا ۸ صبح) و کمترین میزان در عصر. این ریتم با افزایش سن کم رنگ می‌شود. در خون، بیشتر تستوسترون (حدود ۹۸٪) به شدت به پروتئین‌های حامل، عمدتاً گلوبولین متصل‌شونده به هورمون جنسی (SHBG) و ضعیف‌تر به آلبومین متصل است. تنها بخش کوچک آزاد (۱-۲٪) و بخش متصل به آلبومین (که به آسانی قابل تفکیک است) به طور زیستی فعال هستند. آزمایش تستوسترون کل، مجموع همه این اشکال را اندازه‌گیری می‌کند. آزمایش معمولاً با ایمونواسی (کمی لومینسانس) روی سرم انجام می‌شود و نمونه‌گیری صبحگاهی (بین ۷ تا ۱۰ صبح) برای مردان جوان توصیه می‌شود.

🚨 علائم بالینی مرتبط با سطح غیرطبیعی تستوسترون

• سطح پایین در مردان (هیپوگنادیسم) : کاهش میل جنسی و دفعات نعوظ، اختلال نعوظ، خستگی، کاهش انرژی، کاهش توده عضلانی و قدرت، افزایش چربی بدن (به ویژه در ناحیه شکم)، ژنیکوماستی، کاهش موهای بدن و صورت، گرگرفتگی (نادر)، کاهش تراکم استخوان (پوکی استخوان)، تغییرات خلق (تحریک‌پذیری، افسردگی)، مشکل در تمرکز، ناباروری (کاهش تعداد اسپرم).
• سطح بالا در مردان : معمولاً ناشی از مصرف استروئیدهای آنابولیک یا تومور است. می‌تواند باعث آکنه، پرخاشگری، افزایش بیش از حد توده عضلانی، کوچک شدن بیضه، ناباروری و افزایش خطر بیماری قلبی شود.
• سطح بالا در زنان (هیپرآندروژنیسم) : هیرسوتیسم (رشد موهای ضخیم در صورت، قفسه سینه، خط سفید شکم)، آکنه (اغلب در خط فک و چانه)، طاسی با الگوی مردانه (ریزش موی شقیقه‌ها)، بی نظمی قاعدگی یا آمنوره، ناباروری، افزایش توده عضلانی، کلفت شدن صدا، کلیتورومگالی (بزرگ شدن کلیتوریس) و در موارد شدید ویریلایزاسیون.
• سطح پایین در زنان : معمولاً علامت خاصی ایجاد نمی‌کند، اما ممکن است با کاهش میل جنسی همراه باشد.

🔬 آزمایش‌های مکمل

• تستوسترون آزاد یا شاخص آزاد تستوسترون (Free Testosterone or Free Androgen Index)  :  زمانی که سطح SHBG غیرطبیعی است (چاقی، مقاومت به انسولین، PCOS، بیماری کبدی) برای ارزیابی دقیق‌تر فعالیت آندروژن.
• SHBG  :  برای تفسیر صحیح سطح تستوسترون کل.
• LH و FSH  :  برای افتراق هیپوگنادیسم اولیه (LH/FSH بالا) از ثانویه(LH/FSH پایین یا نرمال) در مردان و بررسی PCOS در زنان.
• پرولاکتین : برای بررسی پرولاکتینوما به عنوان علت هیپوگنادیسم.
• استرادیول : در مردان با ژنیکوماستی یا در صورت شک به افزایش تبدیل تستوسترون به استرادیول.
• DHEA-S  و آندروستندیون : برای بررسی منبع آندروژن اضافی در زنان.
• تحلیل مایع منی : در مردان نابارور.
• سونوگرافی تخمدان/لگن : در زنان برای بررسی PCOS یا تومور.
• تصویربرداری از هیپوفیز/هیپوتالاموس (MRI)  :  در موارد هیپوگنادیسم هیپوگونادوتروپیک.
• کاریوتایپ : در مردان جوان با هیپوگنادیسم اولیه (برای رد سندرم کلاین‌فلتر 47, XXY).

🧍‍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
تشخیص و درمان به‌موقع هیپوگنادیسم در مردان می‌تواند کیفیت زندگی، عملکرد جنسی، توده عضلانی و استخوانی، و وضعیت متابولیک را به طور قابل توجهی بهبود بخشد و از عوارض طولانی‌مدت مانند پوکی استخوان و افسردگی شدید جلوگیری کند. در زنان، تشخیص علت هیپرآندروژنیسم امکان درمان هدفمند علائم (مانند پرمویی و آکنه) را فراهم کرده و از پیشرفت به سمت ویریلایزاسیون و ناباروری جلوگیری می‌نماید. همچنین شناسایی تومورهای تولیدکننده آندروژن در مراحل اولیه حیاتی است.

⏳ عوارض تشخیص دیرهنگام

• در مردان : پوکی استخوان و افزایش خطر شکستگی، افسردگی مزمن، از دست دادن شغل یا اختلال در روابط به دلیل کاهش انرژی و خلق، افزایش چربی احشایی و خطر متابولیک (مقاومت به انسولین، دیابت نوع ۲)، ناباروری دائمی در برخی موارد.
• در زنان : پیشرفت علائم مردانه‌شدن که برخی (مانند کلفتی صدا، کلیتورومگالی) ممکن است برگشت‌ناپذیر باشند. ناباروری درمان‌نشده. افزایش خطر سرطان آندومتر در صورت آمنوره طولانی‌مدت ناشی از  PCOS .  عوارض روانی - اجتماعی شدید ناشی از تغییرات ظاهری.
• تأخیر در تشخیص تومورها.

🔺 عواملی که باعث مثبت کاذب یا افزایش سطح می‌شوند

• مصرف استروئیدهای آنابولیک/آندروژنیک.
• مصرف داروهای حاوی آندروژن (مانند دانازول).
• آنتی‌کونوالسانت‌ها : مانند فنی‌توئین، کاربامازپین (با افزایش سنتز SHBG ممکن است تستوسترون کل را بالا ببرند در حالی که آزاد کم است).
• داروهایی که SHBG را افزایش می‌دهند : مانند استروژن، تاموکسیفن، فنی‌توئین.
• بیماری کبدی : ممکن است SHBG را افزایش دهد.
• تومورهای ترشح‌کننده hCG (که می‌تواند بر سلول‌های لایدیگ اثر LH-like داشته باشد).
• نمونه‌گیری در صبح (برای مردان جوان، این طبیعی است).

🔻 عواملی که باعث منفی کاذب یا کاهش سطح می‌شوند

• نمونه‌گیری در عصر یا بعدازظهر.
• داروهایی که تستوسترون را کاهش می‌دهند : گلوکوکورتیکوئیدها، آگونیست‌های GnRH  (لوپرولید)، استروئیدهای آنابولیک (با فیدبک منفی بر هیپوفیز)، مخدرهای مزمن، کتوکونازول، اسپیرونولاکتون، سایمتیدین.
• داروهایی که SHBG را کاهش می‌دهند : گلوکوکورتیکوئیدها، پروژستین‌ها، هورمون رشد، انسولین، آندروژن‌ها، چاقی.
• شرایط حاد : بیماری‌های حاد، جراحی، حمله قلبی، استرس شدید (با سرکوب محور HPG).
• چاقی : به دلیل افزایش تبدیل تستوسترون به استرادیول در بافت چربی و کاهش SHBG .
• دیابت نوع ۲ کنترل نشده.
• سوءمصرف الکل.
• نارسایی کلیه یا کبد.
• پیری (کاهش طبیعی).

📚 منابع

• UpToDate – "Clinical features and diagnosis of male hypogonadism"
• UpToDate – "Evaluation of premenopausal women with hirsutism"
• Endocrine Society Clinical Practice Guidelines – "Testosterone Therapy in Men with Hypogonadism"
• PubMed – "Testosterone measurement in clinical practice"
• Williams Textbook of Endocrinology – "Disorders of the Testes and Male Reproductive System" & "Hirsutism and Virilization"
• Mayo Clinic Laboratories – "Testosterone, Serum, Total"
• American Urological Association (AUA) – "Testosterone Deficiency Guideline"