🧪 آزمایش : Free Testosterone
تستوسترون آزاد
📌 توضیح کلی آزمایش
تستوسترون آزاد به بخش کوچکی (تقریباً ۱-۲٪) از کل تستوسترون موجود در خون اشاره دارد که به پروتئینهای حامل متصل نیست و به طور مستقیم برای ورود به سلولهای هدف و ایجاد اثرات بیولوژیک خود آزاد است. این بخش، فعالترین شکل هورمون تستوسترون محسوب میشود. اکثر تستوسترون موجود در خون (حدود ۹۸٪) به پروتئینها، عمدتاً گلوبولین متصلشونده به هورمون جنسی (SHBG) و با اتصال ضعیفتر به آلبومین، متصل است. اندازهگیری مستقیم یا محاسبه تستوسترون آزاد، به ویژه در شرایطی که سطح SHBG غیرطبیعی است، ارزیابی دقیقتری از فعالیت آندروژنی بدن ارائه میدهد و مکمل مهمی برای اندازهگیری تستوسترون کل است.
📌 کاربردهای بالینی آزمایش
- ارزیابی هیپرآندروژنیسم در زنان : به ویژه زمانی که تستوسترون کل در محدوده مرزی یا طبیعی است، ولی علائم بالینی (مانند هیرسوتیسم، آکنه) وجود دارد. این وضعیت در سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS) شایع است.
- تشخیص دقیقتر هیپوگنادیسم در مردان : به ویژه در مردان مسن، چاق یا بیماران با بیماریهای مزمن که ممکن است تستوسترون کل به دلیل تغییرات SHBG گمراهکننده باشد.
- بررسی ناباروری در مردان و زنان با علائم اختلال عملکرد آندروژن.
- پایش درمان جایگزینی تستوسترون (TRT) در مردان : برای اطمینان از رسیدن سطح هورمون فعال به محدوده درمانی.
- ارزیابی بیماران با شرایط مؤثر بر SHBG : مانند چاقی، بیماری کبدی، کم کاری تیروئید، پرکاری تیروئید، مصرف استروئیدهای آنابولیک یا داروهای حاوی استروژن.
- بررسی علت ژنیکوماستی در مردان همراه با اندازهگیری استرادیول.
⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش
فعالیت بیولوژیک تستوسترون عمدتاً توسط فرم آزاد و فرم متصل به آلبومین (که به راحتی از آن جدا میشود و گاهی "تستوسترون زیستدسترس" نامیده میشود) تعیین میشود. SHBG اتصال محکمی با تستوسترون دارد و از دسترسی آن به بافتها جلوگیری میکند. سطوح SHBG تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله ژنتیک، سن، جنس، هورمونهای تیروئیدی، انسولین، استروژن و آندروژنها قرار میگیرد. تستوسترون آزاد را میتوان به چند روش اندازهگیری کرد : ۱) محاسبه شاخص تستوسترون آزاد (Free Androgen Index - FAI) که از فرمول [(تستوسترون کل / SHBG) × ۱۰۰] به دست میآید،
۲) اندازهگیری مستقیم با روش دیالیز تعادل (ستاندارد طلایی اما پیچیده)،
۳) اندازهگیری با ایمونواسی مستقیم (رایجتر اما گاهی کمتر دقیق). تفسیر نتیجه همیشه باید با توجه به تستوسترون کل و SHBG انجام شود.
🚨 علائم بالینی مرتبط با سطح غیرطبیعی تستوسترون آزاد
- سطح بالا در زنان (شاخص هیپرآندروژنیسم فعال) : هیرسوتیسم، آکنه مقاوم، ریزش موی با الگوی مردانه، بینظمی قاعدگی (الیگومنوره، آمنوره)، ناباروری، علائم ویریلایزاسیون در موارد شدید (کلیتورومگالی، کلفتی صدا).
- سطح پایین در مردان (نشانه هیپوگنادیسم فعال) : کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ، خستگی، کاهش انرژی، کاهش توده عضلانی و قدرت، افزایش چربی بدن، کاهش موهای بدن، افسردگی، ناباروری.
- سطح پایین در زنان : معمولاً علامت خاصی ایجاد نمیکند، اما ممکن است با کاهش میل جنسی (لیبیدو) همراه باشد.
- سطح بالا در مردان : اغلب به دلیل مصرف اگزوژن (استروئیدها) است و میتواند باعث آکنه، پرخاشگری، کوچک شدن بیضه و ناباروری شود.
🔬 آزمایشهای مکمل
- تستوسترون کل : برای تفسیر همزمان.
- SHBG : اندازهگیری مستقیم آن برای محاسبه FAI یا تفسیر نتایج ضروری است.
- LH و FSH : برای تعیین علت اختلال (اولیه در مقابل ثانویه).
- استرادیول : به ویژه در مردان با ژنیکوماستی یا شک به افزایش آروماتاز.
- DHEA-S و آندروستندیون : در زنان برای بررسی منبع آندروژن اضافی.
- پروفایل لیپیدی، قند ناشتا، انسولین : در PCOS و سندرم متابولیک.
- سونوگرافی تخمدان : برای تشخیص PCOS.
- آنالیز مایع منی : در مردان نابارور.
- پرولاکتین و TSH : برای بررسی سایر علل اختلال عملکرد جنسی یا قاعدگی.
🧍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
اندازهگیری تستوسترون آزاد (یا FAI) برای تشخیص دقیق مواردی که تستوسترون کل تصویر کامل را نشان نمیدهد، حیاتی است. این به ویژه در زنان مبتلا به PCOS با تستوسترون کل مرزی صادق است، جایی که افزایش تستوسترون آزاد میتواند تشخیص را تأیید کند و راه را برای درمان مناسب هموار سازد. در مردان مسن یا چاق که اغلب SHBG پایین و تستوسترون کل کم دارند، اندازهگیری تستوسترون آزاد میتواند مشخص کند که آیا کمبود واقعی هورمون فعال وجود دارد یا خیر، و از درمان غیرضروری جلوگیری کند.
⏳ عوارض تفسیر نادرست یا تشخیص دیرهنگام
- در زنان PCOS : عدم تشخیص و درمان به موقع منجر به پیشرفت علائم آزاردهنده (پرمویی، آکنه)، ناباروری طولانیمدت و افزایش خطر عوارض متابولیک (دیابت نوع ۲، بیماری قلبی) و سرطان آندومتر میشود.
- در مردان : درمان هیپوگنادیسم کاذب (ناشی از تفسیر اشتباه تستوسترون کل پایین با SHBG پایین) با TRT میتواند باعث عوارضی مانند پلیسیتمی، آپنه خواب و تحریک رشد سرطان پروستات نهفته شود. از سوی دیگر، عدم تشخیص هیپوگنادیسم واقعی میتواند منجر به ادامه عوارض کاهش کیفیت زندگی، پوکی استخوان و افسردگی شود.
- تأخیر در شناسایی بیماریهای زمینهای مؤثر بر SHBG مانند اختلالات تیروئید یا کبدی.
🔺 عواملی که باعث مثبت کاذب یا افزایش سطح میشوند
- کاهش سطح SHBG : این شایعترین علت افزایش تستوسترون آزاد با وجود تستوسترون کل طبیعی یا کم است. علل کاهش SHBG شامل : چاقی، مقاومت به انسولین، دیابت نوع ۲، سندرم کوشینگ، پرکاری تیروئید (افزایش متابولیسم SHBG)، آکرومگالی، مصرف آندروژنها یا استروئیدهای آنابولیک، بیماری نفروتیک (از دست دادن پروتئین)، و برخی داروها (داکسورابیسین، فنیتوئین در برخی گزارشات متناقض) میباشد.
- مصرف استروئیدهای آنابولیک/آندروژنیک.
- تومورهای ترشحکننده آندروژن که میتوانند SHBG را نیز سرکوب کنند.
- خطا در روش اندازهگیری مستقیم (به ویژه در ایمونواسیهای قدیمیتر).
🔻 عواملی که باعث منفی کاذب یا کاهش سطح میشوند
- افزایش سطح SHBG : باعث به دام افتادن تستوسترون و کاهش بخش آزاد آن میشود. علل افزایش SHBG شامل : افزایش سن (در مردان)، پرکاری تیروئید، بیماری کبدی (سیروز، هپاتیت)، مصرف استروژن (داروهای ضدبارداری خوراکی، هورموندرمانی یائسگی)، حاملگی، بیاشتهایی عصبی، و برخی داروها (فنیتوئین، کاربامازپین، تاموکسیفن) میباشد.
- هیپوگنادیسم واقعی (اولیه یا ثانویه).
- شرایط حاد و استرس شدید.
- مصرف گلوکوکورتیکوئیدها یا سایر داروهای سرکوبکننده محور HPG .
- مصرف داروهای ضد آندروژن مانند اسپیرونولاکتون، فیناستراید، فلوتامید.
📚 منابع
- UpToDate – "Evaluation of premenopausal women with hirsutism"
- UpToDate – "Clinical features and diagnosis of male hypogonadism"
- Endocrine Society – "Androgen Excess in Women Guideline"
- PubMed – "Free testosterone : clinical utility and important analytical considerations"
- Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism – "Position Statement on Measurement of Free Testosterone"
- Mayo Clinic Laboratories – "Testosterone, Free (Dialysis) and Total, Serum"
- Vermeulen A, et al. – "A critical evaluation of simple methods for the estimation of free testosterone in serum."