🧪 نام آزمایش :  Prolactin

(PRL)  – پرولاکتین

📌 توضیح کلی آزمایش
پرولاکتین (PRL) یک هورمون پپتیدی است که عمدتاً توسط سلول‌های لاکتوتروپ هیپوفیز قدامی ترشح می‌شود. نقش اصلی آن تحریک و حفظ شیردهی (لاکتوژنز) پس از زایمان است. با این حال، پرولاکتین در هر دو جنس وجود دارد و وظایف گسترده‌تری از جمله تنظیم سیستم ایمنی، متابولیسم، رفتار و عملکرد تولیدمثلی دارد. سطح پرولاکتین به طور طبیعی در طول روز نوسان دارد (بالاترین سطح در طول خواب و بلافاصله پس از بیداری) و در پاسخ به استرس فیزیولوژیک، تحریک نوک پستان، مقاربت جنسی و ورزش افزایش می‌یابد. اندازه‌گیری سطح پرولاکتین در خون یک آزمایش کلیدی برای بررسی اختلالات قاعدگی، ناباروری، گالاکتوره (ترشح شیر از پستان) و عملکرد هیپوفیز است.

📌 کاربردهای بالینی آزمایش

• ارزیابی گالاکتوره : ترشح شیر یا مایع شیری از پستان در زنان غیرشیرده یا مردان.
• تشخیص علت آمنوره (قطع قاعدگی) یا الیگومنوره (قاعدگی‌های کم‌تعداد) در زنان.
• بررسی ناباروری در هر دو جنس : سطح بالای پرولاکتین (هایپرپرولاکتینمی) می‌تواند با مهار ترشح GnRH باعث مهار تخمک‌گذاری و اسپرماتوژنز شود.
• بررسی اختلال عملکرد جنسی در مردان : کاهش میل جنسی و اختلال نعوظ.
• غربالگری و پایش تومورهای هیپوفیز : به ویژه پرولاکتینوما (تومور خوش‌خیم سلول‌های لاکتوتروپ).
• ارزیابی عملکرد هیپوفیز پس از جراحی یا پرتودرمانی ناحیه هیپوفیز.
• بررسی علت سردرد و اختلالات بینایی (مشکوک به ماکروپرولاکتینوما و فشار بر کیاسمای بینایی).
• ارزیابی نارسایی تخمدان یا بیضه با علت نامشخص.

⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش
ترشح پرولاکتین عمدتاً تحت تاثیر مهارکننده دوپامین از هیپوتالاموس قرار دارد. دوپامین ترشح پرولاکتین را مهار می‌کند. بنابراین، هر عاملی که ترشح یا انتقال دوپامین را مختل کند (مانند تومور هیپوفیز، برخی داروها) می‌تواند باعث افزایش پرولاکتین شود. هورمون‌های تحریک‌کننده مانند TRH نیز می‌توانند پرولاکتین را افزایش دهند. پرولاکتین به صورت ضربانی و با ریتم شبانه‌روزی ترشح می‌شود و سطح آن در استرس، بعد از غذا و در طول خواب افزایش می‌یابد. آزمایش معمولاً با روش‌های ایمونواسی (کمی لومینسانس، الایزا) روی نمونه سرم انجام می‌شود. نمونه‌گیری ترجیحاً در صبح و در حالت استراحت، 2-3 ساعت پس از بیداری انجام می‌شود.

🚨 علائم بالینی مرتبط با سطح غیرطبیعی پرولاکتین

• سطح بالا (هایپرپرولاکتینمی) در زنان : گالاکتوره، آمنوره یا قاعدگی‌های نامنظم، ناباروری، کاهش میل جنسی، خشکی واژن، گرگرفتگی (به دلیل کمبود استروژن ثانویه).
• سطح بالا در مردان : گالاکتوره (نادر)، کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ، ناباروری (به دلیل کاهش تستوسترون و اسپرماتوژنز)، ژنیکوماستی (بزرگ شدن پستان)، کاهش موهای بدن.
• علائم ناشی از توده هیپوفیزی (پرولاکتینوما) : سردرد، اختلالات بینایی (از دست دادن دید محیطی به دلیل فشار بر کیاسمای بینایی)، علائم کمبود سایر هورمون‌های هیپوفیزی (خستگی، کاهش وزن، افت فشار خون).
• سطح پایین : به ندرت علامت‌دار است. ممکن است در نارسایی هیپوفیز کلی (پان‌هیپوپیتویتاریسم) دیده شود و با علائم کمبود سایر هورمون‌های هیپوفیزی همراه باشد. در زنان شیرده ممکن است منجر به کاهش تولید شیر شود.

🔬 آزمایش‌های مکمل

• پرولاکتین پس از رقیق‌سازی : برای رد ماکروپرولاکتینمی (کمپلکس پرولاکتین-ایمونوگلوبولین که غیرفعال است).
• هورمون‌های هیپوفیزی دیگر TSH, FSH, LH, ACTH ,  کورتیزول، IGF-1 (برای بررسی عملکرد کلی هیپوفیز).
• تستوسترون (در مردان) و استرادیول (در زنان) : معمولاً در هایپرپرولاکتینمی کاهش یافته است.
• تصویربرداری از هیپوفیز : MRI هیپوفیز با کنتراست گادولینیوم بهترین روش برای تشخیص و اندازه‌گیری پرولاکتینوما.
• معاینه میدان بینایی : در صورت شک به فشار بر عصب بینایی.
• آزمایش عملکرد تیروئید (TSH ,  FreeT4 ) : برای رد کم کاری اولیه تیروئید که می‌تواند باعث افزایش پرولاکتین شود.
• آزمایش بارداری (β-hCG)  :  همیشه در زنان در سن باروری باید قبل از تفسیر رد شود.

🧍‍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
تشخیص و درمان به موقع هایپرپرولاکتینمی برای جلوگیری از عوارض دائمی مانند ناباروری، پوکی استخوان و از دست دادن بینایی حیاتی است. پرولاکتینوماها معمولاً با داروهای دوپامین‌آگونیست (مانند کابرگولین، بروموکریپتین) به خوبی کنترل می‌شوند و نیاز به جراحی را کاهش می‌دهند. تشخیص زودهنگام همچنین می‌تواند از پیشرفت تومور و فشار بر ساختارهای حیاتی مغز جلوگیری کند.

⏳ عوارض تشخیص دیرهنگام

• ناباروری و اختلال عملکرد جنسی درمان‌نشده.
• پوکی استخوان و افزایش خطر شکستگی : به دلیل کمبود طولانی‌مدت استروژن در زنان یا آزمایشوسترون در مردان.
• از دست دادن بینایی دائمی : در اثر فشار طولانی‌مدت ماکروپرولاکتینوما بر عصب بینایی.
• سردردهای مزمن و کاهش کیفیت زندگی.
• علائم کمبود سایر هورمون‌های هیپوفیزی در صورت بزرگ شدن تومور (آدنوم هیپوفیز).
• آپوپلکسی هیپوفیز (حمله خونریزی در تومور) : یک اورژانس پزشکی نادر اما خطرناک.

🔺 عواملی که باعث مثبت کاذب یا افزایش سطح فیزیولوژیک می‌شوند

• استرس (از جمله استرس ناشی از خونگیری).
• ورزش شدید اخیر.
• تحریک نوک پستان یا معاینه فیزیکی پستان قبل از آزمایش.
• خواب ناکافی یا نمونه‌گیری بلافاصله پس از بیداری.
• پس از تشنج.
• بیماری حاد.
• ماکروپرولاکتینمی (افزایش فرم غیرفعال هورمون که با کیت‌های آزمایشگاهی معمولی تشخیص داده می‌شود اما فعالیت بیولوژیکی ندارد).
• حاملگی و شیردهی (طبیعی).

🔻 عواملی که باعث کاهش سطح یا منفی کاذب نمی‌شوند، اما علل پاتولوژیک افزایش را رد می‌کنند :

• مصرف داروهای دوپامین‌آگونیست (بروموکریپتین، کابرگولین).
• آنتاگونیست‌های دوپامین (علل دارویی شایع افزایش) : داروهای ضد روان‌پریشی تیپیکال (هالوپریدول) و آتیپیکال (ریسپریدون، الانزاپین)، ضدافسردگی‌های سه‌حلقه‌ای، متیل‌دوپا، متوکلوپرامید، دومپریدون، داروهای ضد استفراغ، مخدرها (مورفین).
• سایر داروها : مهارکننده‌های پمپ پروتون (امپرازول)، آنتی‌هیستامین‌های H2 (سایمتیدین، رانیتیدین)، استروژن‌ها (در دوز بالا).
• کم کاری اولیه تیروئید (به دلیل افزایش TRH).
• بیماری‌های مزمن کلیوی (کاهش پاکسازی).
• سیروز کبدی.
• صرع (بعد از حمله).
• آسیب به دیواره قفسه سینه (زخم، جراحی، زونا).

📚 منابع

• UpToDate – "Clinical manifestations and evaluation of hyperprolactinemia"
• UpToDate – "Management of hyperprolactinemia"
• Endocrine Society Clinical Practice Guideline – "Diagnosis and Treatment of Hyperprolactinemia"
• PubMed – "Prolactinomas : diagnosis and management"
• Williams Textbook of Endocrinology – "Disorders of the Anterior Pituitary Gland"
• Mayo Clinic Laboratories – "Prolactin, Serum"
• Pituitary Society – Patient Guidelines