🧪 نام آزمایش :  FSH

 (Follicle-Stulating Hormone)  – هورمون محرک فولیکول

📌 توضیح کلی آزمایش
هورمون محرک فولیکول (FSH) یک گلیکوپروتئین است که توسط سلول‌های گونادوتروپ در هیپوفیز قدامی تولید و ترشح می‌شود. این هورمون بخشی از محور هیپوتالاموس- هیپوفیز -گناد (HPG) است و نقش اساسی در تنظیم رشد، بلوغ و عملکرد تولیدمثلی تخمدان‌ها و بیضه‌ها ایفا می‌کند. در زنان، FSH  باعث رشد فولیکول‌های تخمدان در فاز فولیکولار چرخه قاعدگی می‌شود. در مردان، FSH  برای اسپرماتوژنز (تولید اسپرم) در سلول‌های سرتولی بیضه ضروری است. اندازه‌گیری سطح FSH در خون یک آزمایش پایه و حیاتی برای ارزیابی عملکرد تخمدان‌ها و بیضه‌ها، بررسی ناباروری، تشخیص اختلالات بلوغ و ارزیابی عملکرد هیپوفیز است.

📌 کاربردهای بالینی آزمایش

• ارزیابی ذخیره تخمدان  (Ovarian Reserve)  : سطح FSH (معمولاً در روز سوم قاعدگی اندازه‌گیری می‌شود) یکی از قدیمی‌ترین و رایج‌ترین مارکرها برای این منظور است.
• تشخیص نارسایی تخمدان زودرس (POI) و یائسگی.
• ارزیابی ناباروری در زنان : همراه با LH، استرادیول و پروژسترون.
• ارزیابی ناباروری در مردان : سطح بالا ممکن است نشان‌دهنده نارسایی اولیه بیضه باشد.
• بررسی بلوغ زودرس یا تأخیر بلوغ در کودکان.
• تشخیص اختلالات محور  HPG  : افتراق بین نارسایی اولیه گناد (FSH بالا) و نارسایی ثانویه (مرکزی؛ FSH پایین یا طبیعی).
• پاسخ به درمان‌های کمک باروری  (ART)  : برای پیش‌بینی پاسخ تخمدان به تحریک.
• ارزیابی عملکرد هیپوفیز : در موارد شک به کمبود گونادوتروپین (هیپوگنادیسم هیپوگونادوتروپیک).
• پایش درمان با هورمون‌های جایگزین.

⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش
ترشح FSH تحت کنترل هورمون آزادکننده گنادوتروپین (GnRH) از هیپوتالاموس است و توسط استروژن و اینهیبین از گنادها فیدبک منفی می‌گیرد. در زنان، سطح FSH در اوایل فاز فولیکولار بالاتر است (برای شروع رشد فولیکول)، سپس کاهش می‌یابد و قبل از تخمک‌گذاری یک اوج کوچک دارد. در مردان، ترشح آن پایدار است. FSH به‌طور سیکلیک ترشح می‌شود، بنابراین تفسیر آن در زنان نیاز به توجه به زمان چرخه قاعدگی دارد. آزمایش معمولاً با روش‌های ایمونواسی (الایزا، رادیوایمونواسی، کمی لومینسانس) روی نمونه سرم انجام می‌شود.

🚨 علائم بالینی مرتبط با سطح غیرطبیعی  FSH

• سطح بالا در زنان (معمولاً نشانه نارسایی اولیه تخمدان) : آمنوره (قطع قاعدگی)، گرگرفتگی، خشکی واژن، ناباروری، کاهش تراکم استخوان . در دختران : عدم شروع بلوغ.
• سطح پایین یا طبیعی در زنان با آمنوره (نارسایی ثانویه/مرکزی) : فقدان قاعدگی، ناباروری، اما بدون علائم یائسگی. ممکن است همراه با کمبود سایر هورمون‌های هیپوفیزی باشد.
• سطح بالا در مردان (نارسایی اولیه بیضه) : کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ، کاهش موهای بدن، ژنیکوماستی، کوچکی بیضه، ناباروری.
• سطح پایین در مردان (هیپوگنادیسم هیپوگونادوتروپیک) : علائم مشابه بالا اما با بیضه‌های کوچک نرمال، و اغلب همراه با کمبود سایر هورمون‌های هیپوفیزی.
• در کودکان : سطح بالا همراه با عدم بلوغ ممکن است نشانه دیس ژنزی گناد (مانند سندرم ترنر در دختران) باشد. سطح پایین می‌تواند نشانه بلوغ تأخیری باشد.

🔬 آزمایش‌های مکمل

• LH  :  اغلب همراه با FSH اندازه‌گیری می‌شود. نسبت LH :FSH در PCOS افزایش یافته است.
• استرادیول (E2) : برای ارزیابی پاسخ تخمدان به  FSH .
• پروژسترون : برای تأیید تخمک‌گذاری.
• تستوسترون : در مردان و زنان.
• اینهیبین B : مارکر دیگری برای ذخیره تخمدان، به ویژه در زنان جوان.
• AMH  (هورمون ضد مولرین) : مارکر پایدارتر برای ذخیره تخمدان.
• پرولاکتین : برای رد پرولاکتینوما به عنوان علت آمنوره و کاهش  FSH .
• آزمایش تحریک با GnRH : برای ارزیابی ذخیره هیپوفیزی در موارد شک به اختلال مرکزی.
• کاریوتایپ : در زنان جوان با نارسایی تخمدان (برای رد سندرم ترنر) و در مردان با نارسایی بیضه.
• آنالیز مایع منی : در مردان نابارور.

🧍‍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
تشخیص به‌موقع سطح غیرطبیعی FSH برای حفظ باروری و جلوگیری از عوارض کمبود هورمون‌های جنسی حیاتی است. در زنان جوان، تشخیص نارسایی تخمدان زودرس امکان مشاوره و اقدام برای حفظ باروری (فریز تخمک) را فراهم می‌کند. در مردان، تشخیص علت ناباروری می‌تواند راه را برای درمان‌های جایگزینی هورمونی یا استفاده از اسپرم اهدایی هموار کند. در کودکان، تشخیص اختلالات بلوغ می‌تواند از مشکلات روانی- اجتماعی و عوارض فیزیکی (مانند کوتاهی قد) جلوگیری کند.

⏳ عوارض تشخیص دیرهنگام

• از دست دادن فرصت باروری : به ویژه در زنان با کاهش ذخیره تخمدان یا نارسایی زودرس تخمدان.
• پوکی استخوان و افزایش خطر شکستگی : به دلیل کمبود استروژن در زنان یا تستوسترون در مردان.
• افزایش خطر بیماری‌های قلبی - عروقی : مرتبط با کمبود هورمون‌های جنسی.
• عوارض روانی - اجتماعی : افسردگی، کاهش اعتماد به نفس، اختلال در عملکرد جنسی و مشکلات زناشویی ناشی از ناباروری.
• در کودکان : کوتاهی قد ناشی از بسته شدن زودرس صفحات رشد در بلوغ زودرس، یا مشکلات هویتی و انزوای اجتماعی در بلوغ تأخیری.

🔺 عواملی که باعث مثبت کاذب یا افزایش سطح می‌شوند

• داروها : کلومیفن سیترات، لوودوپا، سایمتیدین، دیگوکسین، دانازول.
• یائسگی طبیعی.
• نارسایی اولیه تخمدان : سندرم ترنر، شیمی‌درمانی، پرتودرمانی، بیماری خودایمن.
• نارسایی اولیه بیضه : سندرم کلاین فلتر، اوریون، تروما.
• سندرم سویر (XY ، دیس‌ژنزی گناد).
• نارسایی کلیه : کاهش دفع.

🔻 عواملی که باعث منفی کاذب یا کاهش سطح می‌شوند

• داروهای ضد بارداری خوراکی و HRT حاوی استروژن/پروژسترون.
• آگونیست‌های GnRH (لوپرولید) و آنتاگونیست‌های  GnRH .
• گلوکوکورتیکوئیدها در دوز بالا.
• استروئیدهای آنابولیک.
• پرولاکتین بالا (پرولاکتینوما).
• اختلالات هیپوتالاموس یا هیپوفیز (تومور، التهاب، جراحی، پرتودرمانی).
• شرایط با استروژن بالا : چاقی، تومورهای تولیدکننده استروژن، بارداری.
• آنسفالوپاتی کبدی.
• مصرف فتوین (فنی‌توئین).
• نمونه‌گیری در زمان نامناسب از چرخه قاعدگی (مثلاً در اواسط چرخه سطح پایین است).

📚 منابع

• UpToDate – "Evaluation of female infertility"
• UpToDate – "Approach to the male with infertility"
• Endocrine Society Guidelines – "Management of Menopause"
• American Society for Reproductive Medicine (ASRM) – "Testing and interpreting measures of ovarian reserve"
• Williams Textbook of Endocrinology – "Disorders of the Testes and Male Reproductive System" & "Female Reproductive Endocrinology"
• Mayo Clinic Laboratories – "Follicle-Stimulating Hormone (FSH), Serum"
• Nelson Textbook of Pediatrics – "Disorders of Puberty"