🧪 نام آزمایش : Estradiol (E2)  

هورمون استرادیول

📌 توضیح کلی آزمایش
استرادیول (E2) قوی‌ترین و اصلی‌ترین استروژن طبیعی در بدن انسان است. این هورمون استروئیدی عمدتاً در تخمدان‌ها در زنان (از فولیکول‌های در حال رشد)، در بیضه‌ها در مردان (به مقدار کم) و در جفت در دوران بارداری تولید می‌شود. همچنین در هر دو جنس، مقدار کمی از طریق تبدیل محیطی آندروژن‌ها (به ویژه تستوسترون) در بافت‌های چربی، پوست، استخوان و مغز ساخته می‌شود. استرادیول نقش حیاتی در رشد و عملکرد دستگاه تناسلی زنانه، تنظیم چرخه قاعدگی، حفظ سلامت استخوان‌ها و متابولیسم لیپیدها ایفا می‌کند. اندازه‌گیری سطح استرادیول یک آزمایش اساسی در ارزیابی عملکرد تخمدان‌ها، بررسی بلوغ، تشخیص ناباروری، و پایش درمان‌های کمک باروری (ART) است.

📌 کاربردهای بالینی آزمایش

• ارزیابی عملکرد تخمدان و ذخیره تخمدانی : در کنار FSH و  AMH .
• بررسی اختلالات قاعدگی : آمنوره (قطع قاعدگی)، الیگومنوره (قاعدگی‌های کم‌تعداد)، خونریزی‌های غیرطبیعی رحمی.
• پایش فولیکولوژنزیس و تخمک‌گذاری در درمان ناباروری : در پروتکل‌های IVF/IUI  برای تعیین زمان مناسب تزریق hCG یا بازیابی تخمک.
• ارزیابی بلوغ زودرس یا تأخیر بلوغ در دختران.
• ارزیابی هیپوگنادیسم در مردان : سطح پایین استرادیول می‌تواند با کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ و پوکی استخوان همراه باشد.
• پایش درمان جایگزینی هورمونی (HRT) در زنان یائسه.
• تشخیص و پایش تومورهای تولیدکننده استروژن : مانند تومورهای تخمدان (گرانولوزا سل) یا بیضه.
• ارزیابی ژنیکوماستی (بزرگ شدن پستان) در مردان.
• ارزیابی علائم یائسگی.

⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش
استرادیول از تستوسترون توسط آنزیم آروماتاز ساخته می‌شود. در زنان در سن باروری، ترشح آن به صورت سیکلیک و تحت کنترل هورمون‌های هیپوفیزی FSH  (که سنتز آن را تحریک می‌کند) و LH  (که باعث تخمک‌گذاری می‌شود) است. سطح آن در فاز فولیکولار پایین است، قبل از تخمک‌گذاری به اوج می‌رسد(میزان اوج LH)، در فاز لوتئال افزایش متوسطی دارد و اگر باروری اتفاق نیفتد، به سرعت افت می‌کند. در مردان، سطح پایین و پایدار است. آزمایش معمولاً با روش‌های ایمونواسی بسیار حساس (مانند کمی لومینسانس، الایزا) روی سرم انجام می‌شود. تفسیر نتیجه به شدت به زمان نمونه‌گیری در چرخه قاعدگی وابسته است.

🚨 علائم بالینی مرتبط با سطح غیرطبیعی استرادیول

• سطح بالا در زنان (هایپراستروژنیسم) : می‌تواند باعث خونریزی‌های شدید قاعدگی، حساسیت پستان‌ها، میگرن، نفخ، افزایش خطر ترومبوآمبولی و در موارد طولانی‌مدت افزایش خطر سرطان آندومتر و پستان شود. در دختران، باعث بلوغ زودرس می‌شود.
• سطح پایین در زنان (هیپواستروژنیسم) : علائم یائسگی (گرگرفتگی، تعریق شبانه، خشکی واژن، بی‌خوابی)، آمنوره، ناباروری، کاهش میل جنسی، پوکی استخوان، افزایش خطر بیماری‌های قلبی- عروقی و تغییرات خلق (افسردگی).
• سطح بالا در مردان : باعث ژنیکوماستی (بزرگ شدن بافت پستان)، کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ، کاهش توده عضلانی، توزیع چربی زنانه و ناباروری (با مهار تولید اسپرم) می‌شود.
• سطح پایین در مردان : ممکن است همراه با علائم کمبود آندروژن (خستگی، کاهش تراکم استخوان) باشد، اما اغلب علامت خاصی ندارد.

🔬 آزمایش‌های مکمل

• FSH  و  LH  : برای ارزیابی محور هیپوفیز - تخمدان/بیضه.
• پروژسترون : برای تأیید وقوع تخمک‌گذاری (در فاز لوتئال).
• تستوسترون : در مردان و زنان (برای ارزیابی نسبت آندروژن/استروژن).
• پرولاکتین : برای رد پرولاکتینوما که می‌تواند سطح استرادیول را کاهش دهد.
• TSH :  برای رد کمکاری تیروئید که می‌تواند بر قاعدگی تأثیر بگذارد.
• سونوگرافی لگن (ترانس واژینال) : برای ارزیابی فولیکول‌های تخمدان، ضخامت آندومتر و رد تومور.
• ماموگرافی : در موارد شک به افزایش طولانی‌مدت استروژن.
• آزمایش بارداری  (β-hCG)  :  قبل از تفسیر نتایج در زنان.

🧍‍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
اندازه‌گیری و تفسیر صحیح سطح استرادیول برای حفظ باروری، سلامت استخوان و تعادل هورمونی ضروری است. در زنان جوان با ناباروری، پایش سطح آن در طول چرخه درمان می‌تواند شانس موفقیت ART را افزایش دهد. تشخیص زودهنگام کمبود استروژن می‌تواند از پیشرفت پوکی استخوان جلوگیری کند. در مردان، شناسایی سطح بالا می‌تواند به تشخیص تومورهای تولیدکننده استروژن یا شرایط متابولیک (مانند چاقی که آروماتاز را افزایش می‌دهد) کمک کند و از عوارضی مانند ناباروری و ژنیکوماستی پیشگیری نماید.

⏳ عوارض تشخیص دیرهنگام

• در زنان : ناباروری درمان‌نشده، پوکی استخوان و افزایش خطر شکستگی، افزایش خطر بیماری‌های قلبی - عروقی ناشی از یائسگی زودرس، اختلالات روانی- جنسی.
• در زنان با هایپراستروژنیسم طولانی‌مدت : افزایش خطر سرطان آندومتر (هیپرپلازی آندومتر) و احتمالاً سرطان پستان.
• در دختران : بلوغ زودرس درمان‌نشده منجر به کوتاهی قد نهایی و مشکلات روانی-اجتماعی می‌شود.
• در مردان : پیشرفت ژنیکوماستی که ممکن است نیاز به جراحی داشته باشد، ناباروری دائمی به دلیل سرکوب طولانی‌مدت محور گنادی، افزایش خطر ترومبوآمبولی در سطح بسیار بالا.
• در هر دو جنس : تأخیر در تشخیص تومورهای تولیدکننده استروژن.

🔺 عواملی که باعث مثبت کاذب یا افزایش سطح می‌شوند

• داروهای ضد بارداری خوراکی حاوی استروژن و  HRT .
• داروهای کمک باروری : مانند کلومیفن سیترات (می‌تواند باعث افزایش شدید در زمان تخمک‌گذاری شود).
• مکمل‌های گیاهی : مانند شبدر قرمز، رازک، جینسنگ که ممکن است دارای اثرات استروژنیک باشند.
• چاقی : بافت چربی حاوی آنزیم آروماتاز است که تستوسترون را به استرادیول تبدیل می‌کند.
• بیماری کبدی : کاهش متابولیسم استروژن.
• نارسایی کلیه : کاهش دفع.
• بارداری : سطح به طور طبیعی بسیار بالا می‌رود.
• تومورهای تولیدکننده استروژن.

🔻 عواملی که باعث منفی کاذب یا کاهش سطح می‌شوند

• داروهای مهارکننده آروماتاز : مانند آناستروزول، لتروزول (در درمان سرطان پستان).
• آگونیست‌های  GnRH  : مانند لوپرولید (که با سرکوب تخمدان/بیضه سطح را کاهش می‌دهند).
• داروهای ضد روان‌پریشی برخی (مانند ریسپریدون) ممکن است سطح پرولاکتین را افزایش و استرادیول را کاهش دهند.
• ورزش شدید و کمبود وزن (مانند در ورزشکاران زن یا بی‌اشتهایی عصبی).
• یائسگی و نارسایی تخمدان زودرس  (POI) .
• بیماری‌های حاد یا استرس شدید.
• نمونه‌گیری در زمان نامناسب از چرخه قاعدگی (مثلاً در اوایل فاز فولیکولار سطح پایین است).

📚 منابع

• UpToDate – "Clinical manifestations and diagnosis of menopause"
• UpToDate – "Evaluation of female infertility"
• Endocrine Society Guidelines – "Management of Menopause"
• PubMed – "Estradiol in the assessment of ovarian function"
• Williams Textbook of Endocrinology – Female Reproduction Chapter
• Mayo Clinic Laboratories – "Estradiol, Serum"
• American Society for Reproductive Medicine (ASRM) Practice Committee Reports