🧪 آزمایش : Dehydroepiandrosterone Sulfate (DHEA-S)  

  دهیدرواپی آندروسترون سولفات

📌 توضیح کلی آزمایش
دهیدرواپی آندروسترون سولفات (DHEA-S) یک هورمون استروئیدی آندروژنی ضعیف است که عمدتاً (بیش از ۹۰٪) توسط قشر فوق کلیه (آدرنال) و به مقدار کم توسط تخمدان‌ها و بیضه‌ها تولید می‌شود. این هورمون به شکل سولفاته (DHEA-S) در خون گردش می‌کند که نیمه‌عمر طولانی‌تری نسبت به شکل غیرسولفاته آن (DHEA) دارد و نوسانات روزانه کمتری نشان می‌دهد. اندازه‌گیری سطح DHEA-S به عنوان یک شاخص خاص و باثبات برای بررسی ترشح آندروژن از غده فوق کلیه استفاده می‌شود. این آزمایش نقش کلیدی در افتراق منبع تولید آندروژن (فوق کلیه در مقابل تخمدان - بیضه) در شرایط هیپرآندروژنیسم (افزایش هورمون‌های مردانه) دارد.

📌 کاربردهای بالینی آزمایش

• تشخیص منبع هیپرآندروژنیسم در زنان : سطح بالای DHEA-S نشان‌دهنده منبع فوق کلیوی افزایش آندروژن است (مانند هیپرپلازی مادرزادی فوق کلیه، تومور آدرنال)، در حالی که سطح طبیعی آن منبع تخمدانی (مانند PCOS) را مطرح می‌کند.
• ارزیابی هیپرپلازی مادرزادی فوق کلیه  (CAH)  : به ویژه در کمبود آنزیم ۳-بتا هیدروکسی استروئید دهیدروژناز ( 3β-HSD) .
• غربالگری و پایش تومورهای فوق کلیه : تومورهای تولیدکننده آندروژن (آدرنال آندروژن‌سکرتینگ) یا تومورهای بدخیم قشر فوق کلیه (آدرنوکورتیکال کارسینوما).
• بررسی بلوغ زودرس در کودکان : سطح بالای DHEA-S در کودکان می‌تواند نشانه بلوغ زودرس آدرنال یا تومور باشد.
• ارزیابی عملکرد کلی فوق کلیه : اگرچه مارکر اولیه نیست، اما سطوح بسیار پایین ممکن است در نارسایی فوق کلیه (بیماری آدیسون) دیده شود.
• بررسی هیپرپلازی فوق کلیه در بزرگسالان : به عنوان بخشی از ارزیابی هیپرآندروژنیسم.
• کاربرد در تحقیقات پیری : سطح DHEA-S با افزایش سن به طور طبیعی کاهش می‌یابد.

⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش------------
DHEA-S  از DHEA (شکل غیرسولفاته) توسط آنزیم سولفوترانسفراز در غده فوق کلیوی تولید می‌شود. این هورمون یک پیش‌ساز مهم برای سنتز هورمون‌های جنسی قوی‌تر (تستوسترون و استرادیول) در بافت‌های محیطی است. ترشح آن عمدتاً تحت کنترل هورمون ACTH  از هیپوفیز است و بنابراین ریتم سیرکادین مشابه کورتیزول دارد (بالاترین سطح در صبح). با این حال، نوسانات روزانه آن به دلیل نیمه‌عمر طولانی (۸-۱۰ ساعت) کمتر است. سطح آن در مردان و زنان متفاوت است (در مردان بالاتر) و با افزایش سن به طور پیوسته کاهش می‌یابد. آزمایش معمولاً با روش ایمونواسی (مانند RIA، ELISA، کمی لومینسانس)روی نمونه سرم انجام می‌شود.

🚨 علائم بالینی مرتبط با سطح غیرطبیعی  DHEA-S

• سطح بالا در زنان (هیپرآندروژنیسم منشأ فوق کلیوی) : هیرسوتیسم (پرمویی)، آکنه شدید، طاسی با الگوی مردانه، بی نظمی قاعدگی، ناباروری و نشانه‌های ویریلیزاسیون (کلفت شدن صدا، بزرگ شدن کلیتوریس، افزایش توده عضلانی). این علائم در تومورها معمولاً ناگهانی و پیشرونده هستند.
• سطح بالا در کودکان : ظهور زودرس موهای ناحیه تناسلی و زیر بغل، بوی بدن بزرگسالان، ممکن است با جهش رشد مختصر همراه باشد. در تومورها، علائم پیشرونده ورم و بلوغ زودرس دیده می‌شود.
• سطح بالا در مردان : اغلب بدون علامت واضح است، اما ممکن است در موارد تومور با توده شکمی یا علائم مربوط به فشار تومور (کمر درد) مراجعه کنند.
• سطح بسیار پایین : ممکن است در نارسایی اولیه فوق کلیه (بیماری آدیسون) دیده شود و با علائم کمبود کورتیزول (ضعف، خستگی، کاهش وزن، هیپرپیگمانتاسیون) همراه باشد.

🔬 آزمایش‌های مکمل

• تستوسترون تام و آزاد : ارزیابی کلی وضعیت آندروژن.
• ۱۷ - هیدروکسی پروژسترون : برای تشخیص کمبود ۲۱-هیدروکسیلاز (شایع‌ترین نوع CAH) .
• آندروستندیون : یک آندروژن دیگر با منشأ مشترک فوق کلیوی/تخمدانی.
• کورتیزول و  ACTH  : برای ارزیابی کلی عملکرد فوق کلیه و تشخیص هایپرپلازی.
• LH  و  FSH  :  برای رد منبع تخمدانی هیپرآندروژنیسم  (PCOS) .
• تصویربرداری : سونوگرافی، سی‌تی اسکن یا ام‌آرآی شکم و لگن برای بررسی تومورهای فوق کلیه یا تخمدان.
• آزمایش سرکوب دگزامتازون : برای افتراق هیپرپلازی از تومور آدرنال.

🧍‍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
تشخیص به‌موقع علت افزایش DHEA-S، به ویژه تشخیص زودهنگام تومورهای تولیدکننده آندروژن در فوق کلیه (که ممکن است بدخیم باشند) حیاتی است. در کودکان، تشخیص صحیح بلوغ زودرس از بلوغ زودرس واقعی، از مداخلات درمانی غیرضروری جلوگیری می‌کند. در زنان جوان، شناسایی منبع فوق کلیوی هیپرآندروژنیسم امکان درمان هدفمند (جراحی تومور یا درمان دارویی) را فراهم کرده و از پیشرفت علائم برگشت‌ناپذیر مردانه‌شدن و عوارض متابولیک جلوگیری می‌نماید.

⏳ عوارض تشخیص دیرهنگام

• پیشرفت تومورهای بدخیم فوق کلیه (آدرنوکورتیکال کارسینوما) : با متاستاز به کبد، ریه و استخوان‌ها.
• ایجاد علائم برگشت‌ناپذیر ویریلیزاسیون در زنان : مانند کلفتی دائم صدا، بزرگ شدن کلیتوریس که ممکن نیاز به جراحی داشته باشد.
• عوارض روانی- اجتماعی شدید : در کودکان و زنان به دلیل تغییرات ظاهری ناشی از آندروژن اضافی.
• اختلال در رشد کودکان : در موارد کنترل‌نشده، ممکن است بلوغ استخوانی تسریع و قد نهایی کاهش یابد.
• ناباروری درمان‌نشده : به دلیل مهار تخمک‌گذاری مزمن.
• در صورت وجود CAH درمان‌نشده : خطر بحران آدرنال.

🔺 عواملی که باعث مثبت کاذب یا افزایش سطح می‌شوند

• استرس حاد یا مزمن : ترشح ACTH و در نتیجه DHEA-S را افزایش می‌دهد.
• داروها : مکمل‌های DHEA (که به صورت غیرمجاز برای "جوان ماندن" یا افزایش انرژی استفاده می‌شوند)، کلومیفن، برخی داروهای ضد تشنج (مانند فنی‌توئین، کاربامازپین)، دانازول، استروئیدهای آنابولیک.
• کاهش کلیرانس کلیوی : در نارسایی کلیه، سطح DHEA-S به دلیل دفع کمتر افزایش می‌یابد.
• بارداری : سطح ممکن است به طور طبیعی کاهش یابد یا بدون تغییر بماند.
• سرطان پیشرفته غیر از فوق کلیه : به ندرت پارانئوپلاستیک.

🔻 عواملی که باعث منفی کاذب یا کاهش سطح می‌شوند

• مصرف گلوکوکورتیکوئیدها (پردنیزولون، دگزامتازون) : با سرکوب ACTH، تولید DHEA-S  را کاهش می‌دهند.
• داروهای ضد بارداری خوراکی حاوی استروژن : ممکن است سطح را کاهش دهند.
• نارسایی اولیه فوق کلیه (بیماری آدیسون).
• هیپوپیتویتاریسم (کمبود ACTH).
• افزایش سن : کاهش طبیعی پس از ۳۰ سالگی.
• بیماری‌های حاد یا کاتابولیک شدید.
• نمونه‌گیری در عصر : اگرچه نوسان کم است، اما سطح در عصر کمی پایین‌تر است.

📚 منابع

• UpToDate – "Diagnosis and treatment of adrenal hirsutism in premenopausal women"
• Endocrine Society – "Management of Adrenal Incidentalomas"
• PubMed – "DHEA-S : a biomarker of adrenal androgen secretion"
• Williams Textbook of Endocrinology – Adrenal Cortex Chapter
• Mayo Clinic Laboratories – "Dehydroepiandrosterone Sulfate (DHEAS), Serum"
• Nelson Textbook of Pediatrics – Adrenal Disorders