🧪 نام آزمایش :  Androstenedione  

  هورمون آندروستندیون

📌 توضیح کلی آزمایش
آندروستندیون یک استروئید آندروژنی ضعیف است که عمدتاً توسط غدد فوق کلیوی (قشر زونای رتیکولاریس) و غدد جنسی (تخمدان‌ها در زنان و بیضه‌ها در مردان) تولید می‌شود. این هورمون یک پیش‌ساز مهم در مسیر بیوسنتز هورمون‌های جنسی قوی‌تر یعنی تستوسترون و استرادیول محسوب می‌شود . اندازه‌گیری سطح آندروستندیون در خون به عنوان بخشی از ارزیابی هیپرآندروژنیسم (افزایش سطح هورمون‌های مردانه) در زنان، بررسی بلوغ زودرس در کودکان، و تشخیص برخی تومورهای تولیدکننده آندروژن کاربرد دارد. این آزمایش اغلب همراه با سایر آندروژن‌ها مانند تستوسترون، DHEA-S و ۱۷-هیدروکسی پروژسترون درخواست می‌شود.

📌 کاربردهای بالینی آزمایش

• ارزیابی هیپرآندروژنیسم در زنان : کمک به تشخیص علت علائمی مانند هیرسوتیسم (پرمویی)، آکنه شدید، ریزش مو با الگوی مردانه و اختلالات قاعدگی.
• تشخیص و افتراق انواع هیپرپلازی مادرزادی فوق کلیه  (CAH)  : به ویژه در کمبود آنزیم ۲۱-هیدروکسیلاز و 11β-هیدروکسیلاز، سطح آندروستندیون به طور مشخصی افزایش می‌یابد.
• بررسی بلوغ زودرس در کودکان : تشخیص بلوغ زودرس مرکزی در مقابل بلوغ زودرس ناشی از تومورهای تولیدکننده گنادوتروپین یا آندروژن.
• پایش بیماران مبتلا به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک  (PCOS)  : اگرچه تستوسترون آزاد اغلب مارکر بهتری است، اما آندروستندیون نیز ممکن است افزایش یابد.
• غربالگری و پایش تومورهای تولیدکننده آندروژن : مانند تومورهای تخمدان (آرنوبلاستوما، تومور سلول لایدیگ)، تومورهای فوق کلیه یا تومورهای بیضه.
• ارزیابی ناباروری در مردان : در موارد کاهش سطح آندروژن‌ها.

⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش
آندروستندیون عمدتاً از DHEA (دهیدرواپی آندروسترون) توسط آنزیم 3β-هیدروکسی استروئید دهیدروژناز (3β-HSD) سنتز می‌شود. سپس می‌تواند به تستوسترون (توسط آنزیم ۱۷β-هیدروکسی استروئید دهیدروژناز) یا به استرون (یک استروژن ضعیف) تبدیل شود. ترشح آن تحت کنترل هورمون ACTH از هیپوفیز (برای بخش فوق کلیوی) و هورمون LH (برای بخش گنادی) است. سطح آن در خون در طول روز نوسان دارد (ریتم سیرکادین) و در زنان در وسط چرخه قاعدگی (دوره اطراف تخمک‌گذاری) کمی بالاتر است. آزمایش معمولاً با روش‌های رادیوایمونواسی (RIA) یا ایمونواسی کیمیلومینسانس روی نمونه سرم انجام می‌شود.

🚨 علائم بالینی مرتبط با سطح غیرطبیعی آندروستندیون

• سطح بالا در زنان (هیپرآندروژنیسم) : هیرسوتیسم (موهای ضخیم در صورت، قفسه سینه، خط سفید شکم)، آکنه مقاوم به درمان، طاسی با الگوی مردانه (ریزش موی تمپورال)، بینظمی قاعدگی (الیگومنوره یا آمنوره)، ناباروری، نشانه‌های مردانه‌شدن (ویریلیزاسیون) مانند کلفت شدن صدا، بزرگ شدن کلیتوریس و افزایش توده عضلانی.
• سطح بالا در کودکان : بلوغ زودرس – در پسران : بزرگ شدن آلت و موهای ناحیه تناسلی؛ در دختران : کلیتورومگالی و موهای ناحیه تناسلی.
• سطح بالا در مردان : معمولاً علامت خاصی ایجاد نمی‌کند، مگر در موارد تومور که ممکن است با تهاجم یا توده همراه باشد.
• سطح پایین : به تنهایی نادر است، اما ممکن است در نارسایی اولیه تخمدان یا بیضه، هیپوپیتویتاریسم (نارسایی هیپوفیز) یا مصرف گلوکوکورتیکوئیدها دیده شود.

🔬 آزمایش‌های مکمل

• تستوسترون تام و آزاد : ارزیابی اصلی هیپرآندروژنیسم.
• DHEA-S  : برای افتراق منبع فوق کلیوی از تخمدانی(DHEA-S عمدتاً از فوق کلیه ترشح می‌شود).
• ۱۷ - هیدروکسی پروژسترون : برای تشخیص  CAH .
• LH  و  FSH  :  برای ارزیابی عملکرد هیپوفیز-گناد و تشخیص PCOS (نسبت LH به FSH بالا).
• کورتیزول و  ACTH  : در صورت شک به تومور یا هیپرپلازی فوق کلیه.
• پرولاکتین : برای رد پرولاکتینوما.
• سونوگرافی لگن : در زنان برای بررسی تخمدان‌های پلی‌کیستیک یا تومورهای تخمدان.
• سیتی اسکن یا ام‌آرآی شکم و لگن : برای شناسایی تومورهای فوق کلیه یا تخمدان.

🧍‍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
تشخیص سریع علت افزایش آندروستندیون، به‌ویژه در زنان جوان، حیاتی است. این امر امکان مدیریت به‌موقع علائم آزاردهنده مانند پرمویی و آکنه را فراهم کرده و از عوارض طولانی‌مدت مانند ناباروری، اختلالات متابولیک (در PCOS) و عوارض روانی-اجتماعی ناشی از تغییرات ظاهری جلوگیری می‌کند. در کودکان، تشخیص زودهنگام بلوغ زودرس ناشی از تومور می‌تواند زندگی‌بخش باشد. همچنین، شناسایی فرم‌های خفیف CAH در بزرگسالان می‌تواند به مشاوره ژنتیکی و درمان مناسب منجر شود.

• در زنان : پیشرفت نشانه‌های مردانه‌شدن که برخی از آنها (مانند کلفتی صدا یا بزرگ شدن کلیتوریس) ممکن است برگشت‌ناپذیر باشند. ناباروری درمان‌نشده. افزایش خطر سرطان آندومتر به دلیل تخمک‌گذاری مزمن در  PCOS .
• در کودکان : بلوغ استخوانی زودرس و بسته شدن صفحات رشد که منجر به کوتاهی قد نهایی می‌شود. مشکلات روانی- اجتماعی ناشی از بلوغ زودرس.
• پیشرفت تومورهای بدخیم : در موارد نادر، تومورهای تولیدکننده آندروژن ممکن است بدخیم باشند (مانند آدرنوکورتیکال کارسینوما).
• عوارض متابولیک : در PCOS درمان‌نشده، خطر ابتلا به دیابت نوع ۲، فشار خون بالا، دیسلیپیدمی و بیماری‌های قلبی عروقی افزایش می‌یابد.

🔺 عواملی که باعث مثبت کاذب یا افزایش سطح می‌شوند

• استرس فیزیولوژیک یا بیماری حاد : می‌تواند ترشح ACTH و در نتیجه آندروستندیون فوق کلیوی را افزایش دهد.
• داروها : دانازول، استروئیدهای آنابولیک، برخی از پروژستین‌ها (مانند نوراتیدرون)، والپروئیک اسید.
• چرخه قاعدگی : سطح در اواسط چرخه (دوره اطراف تخمک‌گذاری) به طور طبیعی بالاتر است.
• بارداری : سطح به تدریج در طول بارداری افزایش می‌یابد.
• بیماری کبدی : به دلیل کاهش متابولیسم و پاکسازی هورمون.

🔻 عواملی که باعث منفی کاذب یا کاهش سطح می‌شوند

• مصرف گلوکوکورتیکوئیدها (مانند پردنیزولون) : با سرکوب ACTH، تولید فوق کلیوی آندروژن‌ها را کاهش می‌دهد.
• داروهای ضد بارداری خوراکی  (OCPs)  : با سرکوب LH و FSH، تولید تخمدانی آندروژن را کاهش می‌دهند.
• نارسایی اولیه تخمدان یا بیضه.
• هیپوپیتویتاریسم (نارسایی هیپوفیز).
• نمونه‌گیری در عصر : به دلیل ریتم سیرکادین، سطح در عصر پایین‌تر است.
• مشکلات فنی آزمایشگاهی.

📚 منابع

• UpToDate – "Evaluation of women with hirsutism"
• Endocrine Society Clinical Practice Guideline – "Management of Hirsutism in Premenopausal Women"
• PubMed – "Androstenedione : a comprehensive review"
• Williams Textbook of Endocrinology – Adrenal and Gonadal Disorders
• Mayo Clinic Laboratories – "Androstenedione, Serum"
• Ferri's Clinical Advisor – Diagnostic Tests