🧪 نام آزمایش :  Anti-Müllerian Hormone

 (AMH)  –  هورمون ضد مولرین

📌 توضیح کلی آزمایش
هورمون ضد مولرین (AMH) یک گلیکوپروتئین هترودایمری است که از سلول‌های گرانولوزای فولیکول‌های اولیه و پیش‌آنترال تخمدان در زنان و از سلول‌های سرتولی بیضه در مردان ترشح می‌شود. این هورمون نقش مهارکننده رشد مجاری مولرین در جنین مذکر را ایفا می‌کند و در بزرگسالی به عنوان یک شاخص کلیدی ذخیره تخمدان (تخمک‌گذاری) در زنان شناخته می‌شود. سطح AMH نسبتاً پایدار است و تحت تأثیر نوسانات چرخه قاعدگی قرار نمی‌گیرد، که آن را به یک مارکر قابل اعتماد برای ارزیابی ذخیره تخمدانی تبدیل کرده است. در مردان، این آزمایش برای بررسی عملکرد سلول‌های سرتولی و وجود بافت بیضه (به‌ویژه در موارد بیضه نزول‌نکرده یا اختلالات تکامل جنسی) کاربرد دارد.

📌 کاربردهای بالینی آزمایش

• ارزیابی ذخیره تخمدان (Ovarian Reserve)  :  اصلی‌ترین کاربرد در زنان، پیش‌بینی پاسخ تخمدان به تحریک در روش‌های کمک‌باروری  (IVF) .
• پیش‌بینی سن یائسگی : سطح AMH می‌تواند به تخمین زمان یائسگی کمک کند.
• تشخیص سندرم تخمدان پلی‌کیستیک  (PCOS)  : سطح AMH در زنان مبتلا به PCOS  معمولاً ۲ تا ۴ برابر بالاتر از حد طبیعی است.
• پایش بیماران تحت درمان سرطان : ارزیابی تأثیر شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی بر عملکرد تخمدان.
• تشخیص و پایش تومورهای گرانولوزای تخمدان : این تومورها ممکن است AMH بسیار بالایی تولید کنند.
• ارزیابی عملکرد بیضه در نوزادان پسر : کمک به تشخیص بیضه‌های نزول‌نکرده یا عدم وجود بیضه (آنورکی).
• تشخیص اختلالات تکامل جنسی  (DSD)  : در موارد ابهام دستگاه تناسلی برای تعیین وجود بافت بیضه.

⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش
AMH  عضوی از خانواده فاکتور رشد تغییردهنده بتا (TGF-β) است. در جنین مذکر، این هورمون از سلول‌های سرتولی ترشح شده و باعث تحلیل رفتن مجاری مولرین (پیش‌ساز رحم، لوله‌های فالوپ و بخش فوقانی واژن) می‌شود. در زنان، از بدو تولد تا یائسگی توسط فولیکول‌های تخمدان ترشح می‌شود و سطح آن با کاهش تعداد فولیکول‌های اولیه (ذخیره تخمدان) کاهش می‌یابد. آزمایش معمولاً با روش ایمونواسی (الایزا یا کمی لومینسانس) روی نمونه سرم انجام می‌شود و نیازی به زمان‌بندی خاص در چرخه قاعدگی ندارد.

🚨 علائم بالینی مرتبط با سطح غیرطبیعی  AMH

• سطح پایین AMH در زنان : نشانه کاهش ذخیره تخمدان است که می‌تواند با ناباروری، پاسخ ضعیف به داروهای تحریک تخمک‌گذاری، و یائسگی زودرس همراه باشد.
• سطح بالا AMH در زنان : اغلب با PCOS مرتبط است و با علائمی مانند قاعدگی‌های نامنظم، هیرسوتیسم، آکنه، و ناباروری تظاهر می‌یابد. همچنین ممکن است نشانه تومور گرانولوزای تخمدان باشد.
• سطح پایین AMH در نوزادان پسر : ممکن است نشان‌دهنده عدم وجود بافت بیضه (آنورکی) یا اختلال در عملکرد سلول‌های سرتولی باشد.
• سطح بالا AMH در نوزادان پسر : در موارد سندرم مقاومت به آندروژن ممکن است دیده شود.
• سطح غیرقابل تشخیص AMH در یک زن جوان : می‌تواند نشان‌دهنده یائسگی زودرس یا نارسایی تخمدان باشد.

🔬 آزمایش‌های مکمل

• FSH  (هورمون محرک فولیکول) : اغلب همراه با AMH برای ارزیابی ذخیره تخمدان اندازه‌گیری می‌شود.
• استرادیول : برای ارزیابی کلی عملکرد تخمدان.
• سونوگرافی ترانس واژینال : برای شمارش فولیکول‌های آنترال (AFC) که همبستگی خوبی با سطح AMH دارد.
• آزمایش‌های هورمونی دیگر در  PCOS  :  LH، پرولاکتین.
• تحلیل مایع منی : در ارزیابی ناباروری مردان.
•  آزمایش تحریک با کلومیفن سیترات : برای ارزیابی ذخیره تخمدان در برخی پروتکل‌ها.
• کاریوتایپ : در موارد نارسایی تخمدان زودرس یا اختلالات تکامل جنسی.

🧍‍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
اندازه‌گیری AMH به زنانی که قصد بارداری دارند (به‌ویژه با سن بالا) این امکان را می‌دهد که از ذخیره تخمدانی خود آگاه شده و برای درمان‌های کمک‌باروری در زمان مناسب اقدام کنند. در نوزادان پسر با بیضه‌های نامشخص، کمک به تشخیص سریع و برنامه‌ریزی برای مداخله جراحی یا هورمونی ضروری است. همچنین در زنان مبتلا به سرطان، ارزیابی پایه AMH قبل از درمان می‌تواند به حفظ باروری (مانند فریز کردن تخمک) کمک کند.

⏳ عوارض تفسیر نادرست یا تشخیص دیرهنگام

• در زنان : از دست دادن فرصت طلایی برای بارداری یا حفظ باروری به دلیل عدم آگاهی از کاهش ذخیره تخمدان.
• درمان‌های کمک‌باروری نامناسب : تحریک بیش‌ازحد تخمدان در افراد با AMH بالا (خطر سندرم تحریک بیش‌ازحد تخمدان- OHSS) یا پاسخ ضعیف در افراد با AMH پایین.
• تأخیر در تشخیص  PCOS  : که می‌تواند منجر به عوارض متابولیک طولانی‌مدت مانند مقاومت به انسولین، دیابت نوع ۲ و بیماری‌های قلبی عروقی شود.
• در نوزادان : تأخیر در تشخیص اختلالات تکامل جنسی می‌تواند باعث مشکلات هویتی و روانی-اجتماعی شدید شود.

🔺 عواملی که باعث مثبت کاذب یا افزایش سطح می‌شوند

• مصرف ویتامین  D  : برخی مطالعات سطح بالاتر ویتامین D را با AMH بالاتر مرتبط دانسته‌اند.
• داروهای تحریک‌کننده تخمک‌گذاری (گنادوتروپین‌ها) : ممکن است به طور موقت سطح را افزایش دهند.
• چاقی : در برخی مطالعات با AMH پایین‌تر همراه بوده است، اگرچه رابطه مستقیم پیچیده است.
• تومورهای گرانولوزای تخمدان : که خود تولیدکننده AMH هستند.
• خطای آزمایشگاهی : مانند هتروفیل آنتی‌بادی.

🔻 عواملی که باعث منفی کاذب یا کاهش سطح می‌شوند

• سیگار کشیدن : با کاهش سطح AMH مرتبط است.
• شیمی‌درمانی به‌ویژه با عوامل آلکیله‌کننده (سیکلوفسفامید) : می‌تواند به طور دائمی ذخیره تخمدان را کاهش دهد.
• جراحی تخمدان : مانند برداشتن کیست‌های اندومتریوما یا تخمدان.
• اختلالات خودایمنی : مانند نارسایی تخمدان زودرس خودایمن.
• سندرم ترنر (کاریوتایپ 45, XO) : ذخیره تخمدان بسیار پایین است.
• نمونه‌گیری یا نگهداری نامناسب نمونه.

📚 منابع

• UpToDate – "Assessment of Ovarian Reserve"
• American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG) Committee Opinions on Ovarian Reserve Testing
• PubMed – "AMH as a predictor of IVF outcome"
• ESHRE (European Society of Human Reproduction and Embryology) Guidelines
• Mayo Clinic Proceedings – "Clinical Utility of AMH Measurement"
• Textbook of "Reproductive Endocrinology and Infertility"