🧪 آزمایش :   17OH Progesterone

(17 - هیدروکسی پروژسترون)

📌 توضیح کلی آزمایش
17 - هیدروکسی پروژسترون (17-OHP) یک استروئید طبیعی و یک پیش‌ساز حیاتی در مسیر سنتز هورمون‌های استروئیدی بدن است. این هورمون توسط غدد فوق‌کلیوی (آدرنال) و به میزان کمتری توسط تخمدان‌ها و بیضه‌ها تولید می‌شود. آزمایش اندازه‌گیری سطح  17- OHP  در خون، به‌ویژه به‌عنوان آزمایش غربالگری اصلی و کلیدی برای تشخیص بیماری مادرزادی هیپرپلازی مادرزادی فوق‌کلیوی (CAH) ناشی از کمبود آنزیم 21هیدروکسی‌لاز شناخته می‌شود. این شایع‌ترین نوع CAH است که می‌تواند در نوزادان (هم پسر و هم دختر) باعث علائم شدید از جمله بحران از دست دادن نمک و ابهام دستگاه تناسلی در دختران شود.

📌 کاربردهای بالینی آزمایش

• غربالگری نوزادان : جزء ضروری برنامه غربالگری ملی نوزادان برای شناسایی زودهنگام CAH کلاسیک.
• تشخیص CAH در کودکان و بزرگسالان : بررسی در موارد بلوغ زودرس، هیرسوتیسم (پرمویی زنان)، آمنوره (قطع قاعدگی) یا ناباروری با شک به فرم‌های دیرآغاز یا غیرکلاسیک  CAH .
• پایش اثربخشی درمان : در بیماران مبتلا به CAH تحت درمان با گلوکوکورتیکوئیدها (مانند هیدروکورتیزون)، سطح 17 - OHP  برای تنظیم دوز دارو اندازه‌گیری می‌شود.
• ارزیابی عملکرد فوق‌کلیوی : کمک به تشخیص سایر اختلالات غده فوق‌کلیوی.
• کاربرد در ناباروری : گاهی در ارزیابی سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) یا دیگر اختلالات غدد درون‌ریز مرتبط با باروری مورد بررسی قرار می‌گیرد.

⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش
17-OHP   در  مسیر سنتز کورتیزول، آلدوسترون و آندروژن‌ها نقش دارد. در حالت طبیعی، تحت تأثیر ACTH، از پروژسترون به 17- OHP  تبدیل و سپس توسط آنزیم 21 - هیدروکسی‌لاز به 11-دئوکسی کورتیزول تبدیل می‌شود. در صورت کمبود این آنزیم (مانند CAH)، این مسیر مسدود شده و 17 – OHP  به‌طور خطرناکی افزایش یافته و به سمت تولید بیش‌ازحد آندروژن‌ها  منحرف می‌شود که باعث علائم ویریلایزاسیون (مردانه‌سازی) می‌گردد. آزمایش معمولاً با روش‌های ایمونواسی (مانند ELISA، RIA، یا کمی لومینسانس) روی نمونه سرم یا پلاسما انجام می‌شود. در نوزادان، نمونه خون معمولاً از پاشنه پا بر روی کارت غربالگری گرفته می‌شود.

🚨 علائم بالینی مرتبط با  17 - OHP  بالا

• در نوزادان دختر : ابهام دستگاه تناسلی (ژنیتالیا مبهم)، کلیتورومگالی، چسبندگی لابیا.
• در نوزادان پسر : ممکن است در بدو تولد طبیعی به نظر برسند، اما بعداً دچار بحران از دست دادن نمک (استفراغ، دهیدراتاسیون، شوک) شوند.
• در کودکان : بلوغ زودرس (به‌ویژه در پسران)، رشد سریع موهای زائد، آکنه شدید، افزایش سریع قد ولی بسته شدن زودرس صفحات رشد و کوتاهی قد نهایی.
• در زنان بزرگسال : هیرسوتیسم (رشد موهای مردانه)، آکنه، ریزش مو با الگوی مردانه، قاعدگی‌های نامنظم یا آمنوره، ناباروری، بزرگ شدن کلیتوریس.
• در مردان بزرگسال : ممکن است بدون علامت باشند یا با ناباروری مراجعه کنند.
• علائم بحران آدرنال (در انواع از دست‌دهنده نمک) : استفراغ، اسهال، کم‌آبی، کاهش فشارخون، شوک، عدم تعادل الکترولیت‌ها (هیپوناترمی، هایپرکالمی).

🔬 آزمایش‌های مکمل

• ACTH  :  برای ارزیابی محور هیپوفیز- آدرنال.
• کورتیزول : اغلب پایین است.
• رنین و آلدوسترون : برای ارزیابی بخش معدنی‌کورتیکوئیدی و تشخیص نوع از دست‌دهنده نمک.
• آندروژن‌ها (آزمایشوسترون، آندروستن دیون) : معمولاً افزایش یافته‌اند.
• الکترولیت‌ها (سدیم، پتاسیم) : در بحران آدرنال اختلال دارند.
• آزمایش تحریک با ACTH (سیناکتن) : آزمایش تشخیصی قطعی برای تایید CAH و تعیین نوع آن.
• سونوگرافی لگن : در دختران برای ارزیابی رحم و تخمدان‌ها.
• آنالیز کروموزومی (کاریوتایپ) : در موارد ابهام دستگاه تناسلی.

🧍‍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
تشخیص زودهنگام و شروع درمان بلافاصله پس از تولد حیاتی است. در نوزادان دختر، تشخیص سریع از مشکلات روانی- اجتماعی مرتبط با ابهام جنسی می‌کاهد. در هر دو جنس، درمان به‌موقع از بروز بحران آدرنال کشنده جلوگیری کرده و به رشد طبیعی قدی و جنسی و حفظ باروری در آینده کمک می‌کند. غربالگری نوزادان یک مداخله نجات‌بخش محسوب می‌شود.

⏳ عوارض تشخیص دیرهنگام

• بحران آدرنال و مرگ‌ومیر نوزادی.
• قد نهایی کوتاه‌قد به دلیل بسته شدن زودرس صفحات رشد.
• در زنان : ناباروری، پریشانی روانی ناشی از ویژگی‌های مردانه و اختلال در هویت جنسی.
• افزایش خطر ایجاد تومورهای سلول‌های جنسی آدرنال (در موارد کنترل‌نشده).
• مشکلات روانی- اجتماعی شدید ناشی از بلوغ زودرس یا ابهام جنسی.
• پوکی استخوان زودرس ناشی از درمان طولانی‌مدت با دوزهای بالای گلوکوکورتیکوئیدها.

🔺 عواملی که باعث مثبت کاذب می‌شوند

• استرس فیزیولوژیک : بیماری حاد، جراحی، یا آسیب شدید می‌تواند سطح را به‌طور موقت افزایش دهد.
• چرخه قاعدگی : سطح 17 – OHP  در فاز لوتئال (پس از تخمک‌گذاری) به طور طبیعی بالاتر است.
• بارداری : سطح در دوران بارداری افزایش می‌یابد.
• داروها : مصرف پروژسترون یا مشتقات آن می‌تواند در آزمایش تداخل ایجاد کند.
• نارسایی کلیه : به دلیل کاهش پاکسازی متابولیت‌ها.

🔻 عواملی که باعث منفی کاذب می‌شوند

• زمان نمونه‌گیری نادرست : نمونه‌گیری در زمانی که سطح هورمون به طور طبیعی پایین است (مثلاً در عصر).
• مصرف کورتیکواستروئیدها : درمان با گلوکوکورتیکوئیدها (مانند هیدروکورتیزون، دگزامتازون) سطح 17- OHP  را سرکوب می‌کند.
• اشکال بسیار خفیف CAH (غیرکلاسیک) : ممکن است سطح در حد مرزی یا طبیعی باشد و نیاز به آزمایش تحریک ACTH برای تشخیص داشته باشد.
• مشکلات فنی آزمایشگاه : خطا در روش آزمایش یا نمونه‌گیری.

📚 منابع

• UpToDate – "Diagnosis and Treatment of Classic Congenital Adrenal Hyperplasia"
• Mayo Clinic Laboratories – "17-Hydroxyprogesterone, Serum"
• Endocrine Society Clinical Practice Guidelines for CAH
• PubMed – "Newborn Screening for Congenital Adrenal Hyperplasia"
• Harrison's Principles of Internal Medicine – Adrenal Disorders Chapter
• Nelson Textbook of Pediatrics