🧪 نام آزمایش : Phosphorus (inorganic / Serum Phosphate)
آزمایش فسفات سرم
📌 توضیح کلی آزمایش
فسفر یکی از الکترولیتهای حیاتی و مواد معدنی اصلی بدن است که حدود 85٪ آن در استخوانها و دندانها و بقیه در عضلات و مایعات بدن وجود دارد. فسفات سرم (inorganic phosphorus) برای تولید انرژی (ATP)، سنتز DNA/RNA، عملکرد عضلات و اعصاب، و حفظ سلامت استخوانها ضروری است.
اندازهگیری فسفات سرم به تشخیص اختلالات متابولیسم استخوان، عملکرد کلیه و الکترولیتها کمک میکند و اغلب به همراه کلسیم و آلکالین فسفاتاز بررسی میشود.
📌 کاربردهای بالینی آزمایش
• هیپرفسفاتمی (افزایش فسفات):
نارسایی مزمن کلیه و کاهش دفع
هیپوپاراتیروئیدیسم
مصرف بیش از حد مکملهای فسفات
کتواسیدوز دیابتی و تخریب سلولی (رابدومیولیز)
• هیپوفسفاتمی (کاهش فسفات):
سوءتغذیه و کمبود دریافت غذایی
هیپرپاراتیروئیدیسم
الکالوز متابولیک
اختلالات رودهای و سوء جذب
• پایش بیماران دیابتی، مبتلا به CKD و اختلالات متابولیک
• بررسی ضعف عضلانی، درد استخوان و ریسک شکستگی
• بررسی همراه با کلسیم، ویتامین D و آلکالین فسفاتاز برای اختلالات استخوانی
⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش
- فسفات سرم به سه شکل وجود دارد: یونیزه (فعال)، به پروتئین متصل و به شکل کمپلکس با کلسیم.
- کلیهها، هورمون پاراتیروئید (PTH) و ویتامین D سطح فسفات را تنظیم میکنند.
- افزایش فسفات معمولاً ناشی از کاهش دفع کلیوی یا تجزیه سلولی است.
- کاهش فسفات میتواند ناشی از افزایش دفع کلیوی، کاهش جذب رودهای یا مصرف ناکافی غذایی باشد.
- اندازهگیری معمولاً با روشهای رنگسنجی فسفات آزاد (molybdate UV) انجام میشود.
🚨 علائم بالینی مرتبط با سطح غیرطبیعی فسفات
- هیپرفسفاتمی:
خارش و رسوب کلسیم در بافتها
اسپاسم عضلانی و انقباض غیر ارادی (در کاهش کلسیم همراه)
اختلال عملکرد کلیه - هیپوفسفاتمی:
ضعف عضلانی و اختلال عملکرد قلبی
درد استخوان و ریسک شکستگی
اختلالات تنفسی و خستگی شدید
🔬 آزمایشهای مکمل
• Calcium, Magnesium (برای بررسی تعادل الکترولیتها)
• PTH و Vitamin D
• Alkaline Phosphatase
• Renal function tests (BUN, Creatinine)
• Urinary phosphate (برای افتراق علت کلیوی یا رودهای)
🧍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
تشخیص اختلال فسفات به موقع از بروز اختلالات عضلانی، قلبی و استخوانی جلوگیری میکند، بهویژه در بیماران CKD، ICU و کودکان در حال رشد.
⏳ عوارض تشخیص دیرهنگام
• شکستگی استخوان و اختلال تراکم استخوان
• اسپاسم و انقباض غیر ارادی ناشی از هیپوکلسیمی ثانویه
• اختلال عملکرد قلبی و ریتم غیرطبیعی
• ضعف عضلانی شدید و مشکلات تنفسی
🔺 عوامل افزایش کاذب فسفات
• نارسایی کلیه مزمن
• مصرف مکملهای فسفات
• آسیب سلولی و رابدومیولیز
• نمونه همولیز شده
🔻 عوامل کاهش کاذب فسفات
• سوءتغذیه و کمبود غذایی
• الکالوز متابولیک
• هیپرپاراتیروئیدیسم
• سوء جذب یا مصرف داروهای مدر
📚 منابع
• Tietz Textbook of Clinical Chemistry
• Nelson Textbook of Pediatrics Electrolytes and Minerals
• Harrison’s Principles of Internal Medicine Disorders of Electrolytes
• UpToDate “Phosphate Disorders”
• Mayo Clinic Laboratories Phosphate, Serum