🧪 نام آزمایش  :  Ammonia
آزمایش آمونیاک خون

📌 توضیح کلی آزمایش
آزمایش Ammonia  برای اندازه‌گیری سطح آمونیاک در خون انجام می‌شود. آمونیاک یک ترکیب سمی حاصل از متابولیسم پروتئین‌هاست که به‌طور طبیعی در کبد از طریق چرخه اوره به اوره تبدیل و از بدن دفع می‌شود. افزایش آمونیاک خون (Hyperammonemia) یک وضعیت اورژانسی به‌ویژه در نوزادان و کودکان محسوب می‌شود و می‌تواند منجر به آسیب شدید و غیرقابل برگشت مغزی گردد.

📌 کاربردهای بالینی آزمایش
• تشخیص اختلالات مادرزادی چرخه اوره (Urea Cycle Disorders)
• ارزیابی نارسایی حاد یا مزمن کبد
• بررسی علت انسفالوپاتی کبدی
• بررسی نوزاد با لتارژی، استفراغ و تشنج
• افتراق علل متابولیک کما
• پایش پاسخ به درمان در هایپرآمونمی
• بررسی بیماران با تغییر سطح هوشیاری نامشخص

⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش
آمونیاک عمدتاً در روده از تجزیه پروتئین‌ها توسط باکتری‌ها تولید می‌شود. این ماده از طریق ورید پورت به کبد منتقل شده و در چرخه اوره به اوره تبدیل می‌گردد.
در صورت نقص آنزیم‌های چرخه اوره، نارسایی کبد یا شانت پورتوسیستمیک، آمونیاک در خون تجمع می‌یابد. آمونیاک از سد خونی مغزی عبور کرده و باعث ادم مغزی و اختلال عملکرد نورونی می‌شود.
اندازه‌گیری آمونیاک معمولاً با روش‌های آنزیمی یا اسپکتروفتومتریک روی پلاسما انجام می‌شود.

🚨 علائم بالینی مرتبط با سطح غیرطبیعی آمونیاک
• نوزادان:
 
بی‌حالی شدید
 امتناع از تغذیه
 استفراغ
 تشنج
 کما

• کودکان و بزرگسالان:
 
تغییر سطح هوشیاری
 گیجی و خواب‌آلودگی
 لرزش (Asterixis)
 
اختلال گفتار
 ادم مغزی
 کما

🔬 آزمایش‌های مکمل
• Blood gas (بررسی اسیدوز / آلکالوز)
•  Amino acid profile (Plasma)
•  Lactate
•  Glucose
•  Liver function tests (AST, ALT, Bilirubin)
•  Urea, Creatinine
• Urine uric acid (در اختلالات چرخه اوره)
•  Genetic testing (UCDs)

🧍‍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام
هایپرآمونمی درمان‌نشده می‌تواند در مدت کوتاهی باعث آسیب شدید مغزی یا مرگ شود. تشخیص سریع امکان شروع اقدامات فوری مانند محدودیت پروتئین، دیالیز یا درمان دارویی را فراهم می‌کند.

⏳ عوارض تشخیص دیرهنگام

🔺 عواملی که باعث افزایش کاذب آمونیاک می‌شوند
• تأخیر در جداسازی پلاسما
• نگهداری نمونه در دمای اتاق
• تورنیکه طولانی
• همولیز نمونه
• فعالیت شدید بدنی پیش از نمونه‌گیری
• مصرف والپروات

🔻 عواملی که باعث کاهش کاذب می‌شوند
• نگهداری نادرست با کاهش فعالیت آنزیمی
• رقیق شدن نمونه
• خطای پیش‌آنالیتیک
• تأخیر در انجام آزمایش

📚 منابع
•  Nelson Textbook of Pediatrics  Urea Cycle Disorders
•  UpToDate  "Hyperammonemia"
•  Tietz Textbook of Clinical Chemistry
•  Harrison’s Principles of Internal Medicine
•  Mayo Clinic Laboratories  Ammonia, Plasma