🧪 نام آزمایش  :  Free PSA

( آنتی‌ژن اختصاصی پروستات آزاد    Free Prostate - Specific Antigen)

📌 توضیح کلی آزمایش

آزمایش Free PSA برای اندازه‌گیری میزان PSA آزاد در خون انجام می‌شود.  PSA  یک پروتئین است که توسط سلول‌های پروستات تولید می‌شود و در خون به دو شکل وجود دارد: PSA  آزاد (Free PSA) و PSA  متصل  (Bound PSA) .  نسبت Free PSA به PSA کل می‌تواند به افتراق بین بیماری خوش‌خیم پروستات و سرطان پروستات کمک کند.

📌 کاربردهای بالینی آزمایش

• کمک به افتراق بین هایپرپلازی خوش‌خیم پروستات و سرطان پروستات.
• بررسی بیماران با PSA کل مرزی ( ۴–۱۰ ng/mL).
• کاهش نیاز به بیوپسی غیرضروری در بیماران مشکوک.
• پایش بیماران پس از درمان سرطان پروستات.
• استفاده در غربالگری بیماران پرخطر.

⚙️ فیزیولوژی و مکانیسم آزمایش

• PSA  توسط سلول‌های اپی‌تلیال پروستات تولید می‌شود.
• PSA  در خون به دو شکل آزاد و متصل به پروتئین‌ها وجود دارد.
• در سرطان پروستات، نسبت     Free PSA به PSA  کا هش می‌یابد.
• در هایپرپلازی خوش‌خیم پروستات یا التهاب پروستات، نسبت Free PSA معمولاً بالاتر است.
• آزمایش معمولاً با روش‌های Immunoassay (ELISA, Chemiluminescence) انجام می‌شود.

🚨 علائم بالینی مرتبط با Free PSA پایین

• افزایش خطر سرطان پروستات.
• علائم سرطان پروستات : تکرر ادرار، ضعف جریان ادرار، هماچوری، درد لگن.
• در بیماران بدون علامت : یافته آزمایشگاهی می‌تواند اولین نشانه باشد.

🔬 آزمایش‌های مکمل

• Total PSA  :  بررسی سطح کل  PSA .
• PSA Ratio (Free/Total) :  محاسبه نسبت برای افتراق بین هایپرپلازی خوش‌خیم پروستات و سرطان.
• Digital Rectal Exam (DRE) :  بررسی بالینی پروستات.
• Transrectal Ultrasound (TRUS) :  بررسی ساختار پروستات.
• Biopsy :  نمونه‌برداری برای تشخیص قطعی سرطان.

🧍‍♂️ ضرورت تشخیص زودهنگام

تشخیص سریع کاهش Free PSA حیاتی است، زیرا می‌تواند به افتراق زودهنگام سرطان پروستات از بیماری‌های خوش‌خیم کمک کند. این امر باعث کاهش بیوپسی‌های غیرضروری و افزایش دقت تشخیص می‌شود.

⏳ عوارض تشخیص دیرهنگام

• پیشرفت سرطان پروستات به مراحل پیشرفته.
• افزایش خطر متاستاز به استخوان‌ها و سایر اندام‌ها.
• افزایش مرگ‌ومیر.
• کاهش کیفیت زندگی بیماران.

🔺 عواملی که باعث مثبت کاذب می‌شوند

• التهاب پروستات  (Prostatitis) .
• هایپرپلازی خوش‌خیم پروستات.
• دستکاری پروستات (معاینه، بیوپسی، کاتترگذاری).
• خطای آزمایشگاهی یا نمونه‌گیری نامناسب.

🔻 عواملی که باعث منفی کاذب می‌شوند

• مرحله اولیه سرطان پروستات.
• تومورهای با ترشح کم  PSA .
• مشکلات فنی در آزمایش.

📚 منابع

• UpToDate
• Mayo Clinic – PSA Testing Guidelines
• PubMed (Free PSA and Prostate Cancer)
• Harrison’s Principles of Internal Medicine
• WHO Prostate Cancer Protocols
• Journal of Urology