آزمایش اسپرموگرام :

مقدمه

آزمایش اسپرموگرام یا تجزیه و تحلیل مایع منی یکی از مهم‌ترین آزمایش‌ها در بررسی ناباروری مردان است. این آزمایش اطلاعات دقیقی درباره کیفیت و کمیت اسپرم‌ها و مایع منی ارائه می‌دهد و می‌تواند دلایل مختلف ناباروری را مشخص کند.

هدف از انجام اسپرموگرام، بررسی وضعیت اسپرم‌ها از نظر تعداد، حرکت، شکل و دیگر ویژگی‌هاست که برای لقاح موفق ضروری هستند.

تعریف و اهمیت آزمایش اسپرموگرام

اسپرموگرام یک آزمایش آزمایشگاهی است که مایع منی را از نظر موارد زیر ارزیابی می‌کند:

• حجم منی
• تعداد اسپرم در هر میلی‌لیتر
• کل تعداد اسپرم در نمونه
• حرکت اسپرم‌ها (تحرک)
• مورفولوژی (شکل) اسپرم‌ها
• میزان PH مایع منی
• حضور سلول‌های سفید خون یا سایر اجزاء غیرطبیعی

این اطلاعات کمک می‌کند که علت ناباروری در مردان مشخص شود و روند درمان مناسب برنامه‌ریزی شود.

 

 

 

چه زمانی باید آزمایش اسپرموگرام انجام شود؟

آزمایش اسپرموگرام معمولاً در شرایط زیر توصیه می‌شود:

• ناباروری زوجین : زمانی که زوجین حداقل یک سال رابطه جنسی بدون استفاده از روش جلوگیری دارند اما بارداری اتفاق نمی‌افتد.
• مشکلات جنسی مردان : مشکلات انزال، کاهش میل جنسی یا سایر اختلالات جنسی.
• ارزیابی بعد از درمان ناباروری : برای بررسی پاسخ به درمان‌های دارویی یا جراحی.
• کنترل بعد از وازکتومی : بررسی موفقیت عمل قطع لوله‌های اسپرم‌بر (وازکتومی).
• بررسی قبل از انجام روش‌های کمک باروری : مانند IVF یا ICSI
• ارزیابی مشکلات مشکوک : مانند التهاب پروستات یا عفونت مجاری تناسلی.

 

نحوه انجام آزمایش اسپرموگرام

آماده‌سازی نمونه

• احتباس جنسی : قبل از آزمایش باید ۲ تا ۷ روز از انزال خودداری شود تا نمونه کیفیت خوبی داشته باشد.
• نمونه‌گیری : نمونه معمولاً توسط خود فرد از طریق انزال در ظرف استریل در آزمایشگاه یا در خانه تهیه و ظرف مدت ۳۰ تا ۶۰ دقیقه به آزمایشگاه تحویل داده می‌شود.
• شرایط نمونه : نمونه باید در دمای اتاق نگهداری شود و از تماس با دمای خیلی بالا یا پایین خودداری شود.

مراحل آزمایش

• نمونه پس از رسیدن به آزمایشگاه در شرایط استاندارد بررسی می‌شود.
• حجم، رنگ و قوام مایع منی اندازه‌گیری می‌شود.
• شمارش تعداد اسپرم و حرکت آن‌ها با میکروسکوپ انجام می‌شود.
• شکل و ساختار اسپرم‌ها ارزیابی می‌شود (مورفولوژی).
• میزان PH و میزان ویسکوزیته (غلظت) مایع منی اندازه‌گیری می‌شود.
• در صورت نیاز آزمایش‌های تکمیلی مانند حضور آنتی‌بادی‌های ضداسپرم انجام می‌شود.

پارامترهای اصلی آزمایش و تفسیر نتایج

پارامتر	مقدار نرمال (WHO 2010)	تفسیر نتیجه غیرطبیعی
حجم منی	حداقل 1.5 میلی‌لیتر	حجم کم: ممکن است نشان‌دهنده انسداد یا اختلال تولید مایع منی باشد. حجم زیاد غیرمعمول است.
تعداد اسپرم	حداقل 15 میلیون در میلی‌لیتر	کمتر از این مقدار نشان‌دهنده اولیگوسپرمی است.
تحرک اسپرم	حداقل 40% از اسپرم‌ها باید متحرک باشند	کاهش تحرک (آستنیوسپرمی) ممکن است موجب ناباروری شود.
مورفولوژی اسپرم	حداقل 4% اسپرم‌ها باید شکل طبیعی داشته باشند	درصد پایین شکل طبیعی نشان‌دهنده تری‌اسپرمی است.
PH مایع منی	7.2 تا 8.0	PH  پایین ممکن است به انسداد مجاری منی منجر شود.
حضور سلول‌های سفید	کمتر از 1 میلیون در میلی‌لیتر	افزایش ممکن است نشان‌دهنده عفونت یا التهاب باشد.

عوامل مؤثر بر نتایج آزمایش اسپرموگرام

• مدت زمان احتباس جنسی : کوتاه‌تر یا طولانی‌تر از ۲ تا ۷ روز نتایج را تغییر می‌دهد.
• استرس و بیماری‌های مزمن : می‌تواند کیفیت اسپرم را کاهش دهد.
• داروها و سموم : مصرف داروهای خاص یا مواجهه با مواد سمی تاثیرگذار است.
• سیگار و الکل :  مصرف دخانیات و الکل کیفیت اسپرم را کاهش می‌دهد.
• دمای بدن و شرایط محیطی: دمای زیاد محیط یا تب ممکن است اثر منفی داشته باشد.

اهمیت تکرار آزمایش و نکات کلیدی

• معمولاً برای اطمینان از نتایج، آزمایش باید حداقل دوبار و با فاصله زمانی ۲ تا ۴ هفته تکرار شود.
• نمونه‌گیری باید به‌درستی و با رعایت نکات فنی انجام شود تا نتایج معتبر باشند.
• اسپرموگرام تنها یکی از مراحل بررسی ناباروری است و معمولاً با آزمایش‌های دیگر همراه است.

 

منابع

1. World Health Organization (WHO). WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen, 5th edition, 2010.
2. Medical Andrology,” 2nd edition, 2018.
3. UpToDate: Evaluation of the infertile male, 2023.
4. Mayo Clinic: Semen analysis, 2024.
5. (ASRM): Male infertility guidelines, 2022.