فنیل کتونوری

فنیل کتونوری (PKU) یک بیماری ژنتیکی از نوع اتوزوم مغلوب است. علت این بیماری نقص در ژن فنیل آلانین هیدروکسیلاز(PAH)  است. بیماری فنیل کتونوری یک بیماری تک ژنی و از نوع اتوزومال مغلوب، محسوب می شود و بیمار یک ژن معیوب را از پدر و دیگری را از مادر دریافت می کند. فنیل کتونوری از جمله بیماریهای نقص مادرزادی در متابولیسم است.

فنيل آلانين يك اسيد آمينه ضروري است. چنانچه از فنيل آلانين مواد غذايي در بدن براي ساخت پروتئين استفاده نشود، اين ماده بطور طبيعي تجزيه مي گردد. کمبود آنزيم فنيل آلانين موجب تجمع فنيل آلانين در مايعات بدن مي شود .

مهمتریـن نشـانه های بالینـی ایـن بیمـاری، کم توانی ذهنـی، میکروسـفالی، اختلالهای رفتاری، تشـنج، سـفتی اندامهـا، بیقراری، نا آرامـی، بیش فعالـی، اگزمـا و پوسـت و مـوی روشـن اسـت. در صورتـی کـه بیمـاری پیـش از سـومین هفتـه زندگی تشـخیص داده شـده و نوزاد پیـش از یک ماهگـی مـورد تغذیـه درمانـی و مراقبتهـای لازم قرارگیـرد، نشـانه های ناشـی از بیمـاری کاهش می یابـد.

به طور معمول بیشـتر بیماران در چند ماه نخسـت تولد عادی هسـتند و والدین پس از چند ماه متوجه بیماری فرزند خود میشـوند و بیشـتر در سـنین یک تـا دو سـالگی مراجعـه میکننـد. رایج تریـن علامـت بالینـی کـه بـه مراجعـه بـه پزشـک منجـر میشـود، گردن نگرفتـن، راه نرفتن، عدم نشسـتن و صحبت نکـردن به موقـع اسـت.

انواع فنیل کتونوری:

فنیل کتونوری کلاسـیک: این نـوع بیمـاری به دلیـل کمبود یـا فقدان آنزیـم فنیل آلانین هیدروکسـیلاز ایجاد میشـود. کـودک مبتلا در ابتدای تولـد عـادی اسـت و کم توانی ذهنـی به تدریـج پیشـرفت میکنـد. هـر ماه 4 نمـره از نمره هوش او کم میشـود و تـا پایـان سـال نخسـت 50 نمـره هوش خود را از دسـت خواهـد داد.

فنیل کتونوری ملایـم: در این نوع بیماری قسـمتی از فعالیـت آنزیم فنیل آلانین باقـی مانـده است.

هایپـر فنیـل آلانینمیـا: بـه غلظـت بـالای فنیل آلانین در خون گفته میشود.

فنیل کتونوری جنینـی: در ایـن حالـت هیـچ نقـص آنزیمی مشـاهده نمیشـود، بلکه وقتـی غلظت فنیل آلانین در خـون زن بـاردار بیش ازحـد طبیعـی باشـد، ایـن حالـت رخ میدهـد، چـون فنیل آلانین به طـور فعـال از جفـت بـه جنیـن منتقـل میشـود، در صـورت افزایـش بیش از حـد فنیل آلانین در تکامـل مغز اختلال ایجاد شده و نشـانه های بالینـی به صـورت آسـیب مغـزی جنیـن، نقایـص قلبـی، کم توانی ذهنـی، اختلال در رشـد جسـمی و ذهنـی و میکروسـفالی بـروز میکنـد.

تشخیص:

یک فرد مبتلا از بدو تولد و حتی قبل از تولد با افزایش فنیل آلانین در خون مواجه است. از آنجا که این افراد اسید آمینه فنیل آلانین را نمی توانند تجزیه کنند، مقدار فنیل آلانین در خون و در نتیجه در مغز افزایش می یابد. برای افراد مبتلا اولین راهکار تشخیص سریع بعد از تولد است. این بیماري در بدو تولد با اندازه گیري فنیل آلانین خون قابل تشخیص است. کافی است چند قطره خون مویرگی بر روي کاغذ فیلتر گرفته شود و به آزمایشگاه ارسال گردد. توصیه می شود خون نوزاد بعد از گذشت 72 ساعت از تولد گرفته شود. این موجب می شود تا نتایج منفی کاذب کاهش یابد. در صورتی که این تست مقدماتی افزایش فنیل آلانین را نشان دهد، فنیل آلانین و تیروزین سرم HPLC  باید اندازه گیري شود.

بعد از تشخیص، فرد می بایست تحت رژیم غذایی خاصی که مقدار فنیل آلانین آن کنترل شده قرار گیرد. چنین غذاهایی معمولاً گران بوده و به راحتی در اختیار خانواده ها قرار نمی گیرد و به همین دلیل اکثر بیماران مبتلا - به علت عدم درمان و یا درمان ناقص به عقب ماندگی ذهنی مبتلا شده اند.

درمان:

تغذیه درمانی: بـرای درمـان، پیـروی از رژیـم کم فنیل آلانین تا پایان عمر توصیه میشـود. مواد غذایی غنـی از پروتئین و فنیل آلانین کـه مصـرف آن ممنـوع اسـت عبارتنـد از: گوشـت، ماهـی، انـواع تخـم پرنـدگان، پنیـر، نان، سـویا و دانه هـا. مکملهـای غذایـی بـا فرمـول ویـژه کـه دارای مـواد معدنـی، ویتامیـن و اسـیدآمینه های ضروری بـه جـز فنیل آلانین اسـت، یک درمـان رژیمـی موثـر در جلوگیـری از ایـن نقص مـادرزادی اسـت.

پیونـد سـلولهای بنیـادی: یـک روش درمانـی دیگـر کـه هنـوز در مرحلـه پژوهش اسـت، تعویض سـلولهای کبـدی بـا سـلولهای بیان کننـده فنیل آلانین هیدروکسـیلاز اسـت کـه بـا پیونـد سـلولهای بنیـادی خونسـاز قابـل انجـام اسـت

ژن درمانـی: روش دیگـر درمانـی کـه پژوهشـگران در سـالهای اخیـر مـورد توجـه قـرار داده انـد، ژن درمانـی اسـت.